Kolej Wiki
Advertisement


Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polskapaństwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Pod względem powierzchni zajmuje 68. miejsce na świecie i dziewiąte w Europie. Pod względem zaludnienia zajmuje 34. miejsce na świecie. Kraj jest podzielony na 16 województw, które dzielą się na powiaty i dalej na gminy.

Za umowną datę założenia państwa polskiego jest często przyjmowany rok 966, kiedy władca Mieszko I przyjął chrześcijaństwo. Polska stała się królestwem w roku 1025, a w 1569 zawiązała unię z Litwą. Przez większą część swojej historii Rzeczpospolita Polska była państwem niepodległym, wieloetnicznym i wielowyznaniowym.

Państwo przetrwało do roku 1795, kiedy terytorium zostało podzielone pomiędzy trzech zaborców: Królestwo Prus, Imperium Rosyjskie i Austrię (tzw. rozbiory Polski). Polska odzyskała niepodległość w 1918 po pierwszej wojnie światowej. Podczas II wojny światowej kraj był okupowany przez III Rzeszę i ZSRR. Liczbę ofiar wojny szacuje się na ponad 6 milionów obywateli Polski. Po wojnie Polska stała się republiką socjalistyczną uzależnioną od ZSRR. W 1989 nastąpiła zmiana ustroju politycznego na demokrację parlamentarną i powrót do gospodarki rynkowej.

Polska jest członkiem m.in. Unii Europejskiej, NATO, ONZ, OECD, WTO.


Spis treści

Spis treści[]

[ukryj]*1 Etymologia

  • 2 Historia
    • 2.1 Prehistoria ziem polskich
    • 2.2 Dynastia Piastów
    • 2.3 Dynastia Jagiellonów
    • 2.4 Rzeczpospolita Obojga Narodów
    • 2.5 Rozbiory i okres pod zaborami
    • 2.6 II Rzeczpospolita
    • 2.7 Polska Rzeczpospolita Ludowa
    • 2.8 III Rzeczpospolita
  • 3 Ustrój polityczny
    • 3.1 Władza ustawodawcza
      • 3.1.1 Inicjatywa ustawodawcza
    • 3.2 Władza wykonawcza
    • 3.3 Władza sądownicza
    • 3.4 Konstytucja
    • 3.5 Partie polityczne
    • 3.6 Polityka zagraniczna
      • 3.6.1 Cele polityki zagranicznej Polski
      • 3.6.2 Prawo wizowe
  • 4 Siły zbrojne
  • 5 Podział administracyjny
  • 6 Demografia
    • 6.1 Narodowości oraz grupy etniczne
    • 6.2 Statystyki demograficzne
    • 6.3 Miasta Polski
    • 6.4 Wyznania religijne
  • 7 Geografia
    • 7.1 Rzeki i jeziora
    • 7.2 Budowa geologiczna
    • 7.3 Ukształtowanie powierzchni
    • 7.4 Klimat
  • 8 Środowisko naturalne
    • 8.1 Flora
    • 8.2 Fauna
    • 8.3 Ochrona przyrody
  • 9 Gospodarka
    • 9.1 Charakterystyka polskiej gospodarki
    • 9.2 Polskie przedsiębiorstwa
    • 9.3 Problemy społeczne
    • 9.4 Zatrudnienie
    • 9.5 Innowacyjność polskiej gospodarki
    • 9.6 Polska w rankingach
    • 9.7 Infrastruktura
      • 9.7.1 Telekomunikacja
    • 9.8 Handel zagraniczny
      • 9.8.1 Eksport
      • 9.8.2 Import
      • 9.8.3 Bilans handlowy
  • 10 Transport
    • 10.1 Transport kolejowy
    • 10.2 Transport samochodowy
    • 10.3 Transport wodny
    • 10.4 Komunikacja lotnicza
    • 10.5 Komunikacja miejska
  • 11 Edukacja i nauka
  • 12 Opieka zdrowotna
  • 13 Architektura i sztuki piękne
    • 13.1 Średniowiecze
    • 13.2 Nowożytność
    • 13.3 XIX -XXI w.
  • 14 Kultura
    • 14.1 Muzyka
    • 14.2 Literatura
      • 14.2.1 XX wiek
    • 14.3 Film
    • 14.4 Filozofia
    • 14.5 Środki masowego przekazu
      • 14.5.1 Stacje telewizyjne
      • 14.5.2 Stacje radiowe
      • 14.5.3 Prasa
    • 14.6 Kuchnia
    • 14.7 Sport
  • 15 Polacy na świecie
  • 16 Zobacz też
  • 17 Przypisy
  • 18 Bibliografia
  • 19 Linki zewnętrzne

Etymologia[]

Pochodzenie nazwy Polska nie jest jednoznaczne. Według jednej z teorii nazwa ta wywodzi się od plemienia Polan, zamieszkującego tereny obecnej Wielkopolski. Słowo Polanie zaś wywodzone jest od słowa pole, w związku albo z rolnictwem jako głównym zajęciem plemienia, albo zamieszkiwaniem przez nich równinnych terenów (w odróżnieniu od innych plemion, np. Wiślan czy Mazowszan)[6]. Istnieją jednak historycy (np. Przemysław Urbańczyk i Zofia Kurnatowska) kwestionujący samo istnienie Polan, którzy w źródłach piśmienniczych pojawiają się dopiero ok. roku 1000[7].

Istnieje także teoria, według której dawno temu ziemia Polan była nazywana ziemią polską, czyli znaczyło to nic innego, jak ziemią polną. W ten sposób powstała nazwa Polska[8].

W przeszłości używano łacińskich określeń terra Poloniæ – ziemia Polska lub Regnum Poloniæ – Królestwo Polskie. Nazwa Polska zaczęła być używana w odniesieniu do całego państwa w XI wieku. Ziemie Polan od XIV wieku nazywano Staropolską, a później Wielkopolską, a dla kontrastu ziemie południowe – Małopolską[6].

Słowo "Polacy" (XV wiek), wcześniej "Polanie" w łacińskiej formie Polani, Poleni, Poloni pojawia się po raz pierwszy na przełomie X i XI wieku w żywocie starszym św. Wojciecha, prawdopodobnie spisanym w Rzymie między 999 a 1001[9]. Nazwę Polak przez długi czas stosowano tylko do warstw wyższych (szlachta), bez względu na przynależność etniczną.

Pierwszy państwo polskie nazwał Rzeczpospolitą Wincenty Kadłubek. Słowo rzeczpospolita oznacza rzecz publiczną (wspólną dla wszystkich) lub republikę i jest kalką łacińskiego zwrotu res publica. Słowo republika, będące bezpośrednim zapożyczeniem, nie jest używane w języku polskim w odniesieniu do Polski. Zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym, jedyną urzędową nazwą kraju jest Rzeczpospolita Polska, a nazwa "Polska" nie pojawia się w żadnym obecnie obowiązującym polskim akcie prawnym. W kontekście poprawności językowej słowo Polska w nazwie oficjalnej jest przymiotnikiem, a nie rzeczownikiem (łac. Respublica Polona, a nie: Respublica Polonia), stąd prawidłowa forma dopełniacza to Rzeczypospolitej (Rzeczpospolitej) Polskiej (a nie: Polski)[10].

Historia[]

Osobny artykuł: Historia Polski.

Prehistoria ziem polskich[]

Osobny artykuł: Prehistoria ziem polskich.

W okresie starożytności tereny współczesnej Polski zamieszkiwało wiele odmiennych grup etnicznych. Dokładne ustalenie przynależności etnicznych i lingwistycznych tych grup, w szczególności pochodzenia i ekspansji Słowian, pozostaje obiektem debat.

W 1933 odkryto szczątki osady biskupińskiej, powstałej około 738 roku p.n.e. i wiążącej się z kręgiem kultury łużyckiej.

Dynastia Piastów[]

Osobne artykuły: Historia Polski (do 1138), Polska w okresie rozbicia dzielnicowego, Zjednoczone Królestwo Polskie.

PowiększPrzypuszczalny zasięg państwa Mieszka I – Civitas Schinesghe i ziemie przyłączone przez tego władcęPowiększI RzeczpospolitaPolska uformowała się w jednolicie zarządzane terytorium w połowie X wieku. Pierwszym potwierdzonym historycznie władcą Polski był Mieszko I, który w 966 przyjął chrzest, co zapoczątkowało zwalczanie wierzeń etnicznych i chrystianizację społeczeństwa. Pierwszym władcą, który został koronowany, był syn Mieszka I – Bolesław Chrobry.

W 1138, po śmierci Bolesława III Krzywoustego, Polska została podzielona między jego potomków, co zapoczątkowało trwające prawie 200 lat rozbicie dzielnicowe. W XIII wieku Henrykowie Śląscy (Henryk I Brodaty i Henryk II Pobożny) zjednoczyli dwie dzielnice – Śląsk i Małopolskę, lecz po najazdach Mongołów, zakończonych klęskami w bitwie pod Chmielnikiem oraz bitwie pod Legnicą w 1241, ich państwo ponownie się rozpadło. Zjednoczenia kraju dokonał Władysław Łokietek, który w roku 1320 koronował się na króla Polski. Jego syn, Kazimierz III Wielki, skutecznie umocnił i rozszerzył pozycję Polski w regionie – poszerzył terytorium Polski, zawarł kompromisowe sojusze i przeprowadził liczne reformy wewnętrzne, w szczególności w budownictwie i gospodarce. Po jego bezpotomnej śmierci wygasła dynastia Piastów jako władców Polski.

Dynastia Jagiellonów[]

Osobne artykuły: Historia Polski (1386-1492), Historia Polski (1492-1572).

Pod panowaniem Jagiellonów Polska zawarła w 1385 unię z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1410 w bitwie pod Grunwaldem, zjednoczona armia polsko-litewska odniosła zdecydowane zwycięstwo nad zagrażającym obu państwom zakonem krzyżackim. Po wojnie trzynastoletniej, Zakon stał się wasalem Polski.

Następował rozwój polskiej kultury, nauki i ekonomii, z osobistościami jak Mikołaj Kopernik i Jan Kochanowski. Rozpowszechniona też była tolerancja religijna. Na początku XVI wieku powołano pierwsze oddziały zwycięskiej w wielu bitwach formacji kawalerii polskiej armii – husarii.

Polska i Litwa w latach 1474-1569 były też celem 75 najazdów tatarskich[11]

Rzeczpospolita Obojga Narodów[]

Osobne artykuły: Historia Polski (1572-1697), Historia Polski (1697-1795), I Rzeczpospolita.

W 1569 po podpisaniu z Litwą Unii lubelskiej utworzona została Rzeczpospolita Obojga Narodów. Po śmierci ostatniego króla z dynastii Jagiellonów wprowadzono w 1573 wolną elekcję. Ówczesna Rzeczpospolita, szczególnie po uchwaleniu wolności religijnej na konfederacji warszawskiej, była nazywana "azylem heretyków"; ściągali do niej prześladowani w Europie Zachodniej mennonici, antytrynitarze, wypędzani z Hiszpanii przez Inkwizycję Żydzi i hugenoci z Francji. Szlachta w Polsce, znacznie liczniejsza niż na Zachodzie Europy, korzystała z przywilejów złotej wolności. W okresie tym, nazywanym polskim Złotym Wiekiem, Rzeczpospolita powiększała swoje terytorium, stając się największym państwem w Europie. PowiększPodział administracyjny Królestwa Polskiego w 1907W XVII wieku Rzeczpospolita uwikłana była w konflikty ze Szwecją ("Potop"), Kozakami (powstanie Chmielnickiego) i Rosją (wojna polsko-rosyjska 1654-1667). Wraz z nieefektywnością rządu wskutek prawa liberum veto doprowadziły one do stopniowego upadku państwa i wzrostu zależności wobec sąsiadów. Mimo to, Jan III Sobieski był w stanie rozgromić armię turecką w bitwie pod Wiedniem.

Pod koniec XVIII wieku podjęto próby reformy kraju, m.in. ostatni król Polski Stanisław August Poniatowski powołał w 1773 Komisję Edukacji Narodowej, a w 1791 Sejm Czteroletni uchwalił Konstytucję 3 Maja.

Rozbiory i okres pod zaborami[]

Osobne artykuły: Historia Polski (1795-1831), Historia Polski (1831-1914).

Trzy rozbiory Polski (w 1772, 1793 i 1795) położyły kres próbom naprawy państwa. Rzeczpospolita Obojga Narodów przestała istnieć, a jej terytoria zostały rozdzielone pomiędzy Rosję, Prusy i Austrię.

W okresie zaborów Polacy zbrojnie lub politycznie podejmowali działania mające na celu odzyskanie niepodległości. W 1807 Napoleon I utworzył podległe Francji Księstwo Warszawskie, jednak w 1815 na kongresie wiedeńskim zwycięskie państwa wojen napoleońskich zadecydowały o jego podziale. Ze wschodniej części Księstwa Warszawskiego utworzono Królestwo Kongresowe, z własną konstytucją i carem Rosji jako głową państwa, stopniowo ograniczano jednak jego autonomię. W latach 1830-1831 trwało narodowe powstanie listopadowe

W drugiej połowie XVIII wieku autonomię uzyskała znajdująca się pod zaborem austriackim Galicja. Do 1846 istniało Wolne Miasto Kraków, jednak po stłumieniu powstania krakowskiego zostało ono przyłączone do Austrii. Na terenie Prus powstało mające zaspokoić narodowe ambicje Polaków Wielkie Księstwo Poznańskie, które po powstaniach wielkopolskich w 1846 i 1848 zlikwidowano. W 1863 wybuchło trwające ponad rok narodowe powstanie styczniowe.

II Rzeczpospolita[]

Osobne artykuły: II Rzeczpospolita, Historia Polski (1939-1945).

PowiększGęstość zaludnienia i granice Polski w 1930Po I wojnie światowej zwycięskie państwa Ententy zaaprobowały plan utworzenia niepodległego państwa polskiego, zawarty w 13. punkcie programu prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona. Za formalny początek II Rzeczypospolitej przyjmuje się 11 listopada 1918, kiedy to władzę wojskową w Warszawie objął Józef Piłsudski. Wskutek zwycięskiej wojny polsko-bolszewickiej zachowała ona swoją niepodległość i zapobiegła rozprzestrzenieniu się komunizmu na Zachodzie. W roku 1921 w następstwie trzech powstań śląskich do Polski przyłączono część dotychczas niemieckiego Górnego Śląska.

Początkowo II Rzeczpospolita była suwerenną republiką demokratyczną z wielopartyjnym ustrojem parlamentarno-gabinetowym. Ustrój ten uległ poważnej modyfikacji na skutek przewrotu majowego z 1926, kiedy to został przekształcony w system prezydencko-autorytarny (sanacja). Po zbrojnej agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939, okupacji wojskowej wschodnich terenów II Rzeczypospolitej przez Armię Czerwoną i ustaleniu w dniu 28 września 1939 przez III Rzeszę i ZSRR w zawartym w Moskwie pakcie o granicach i przyjaźni niemiecko-sowieckiej linii granicznej na okupowanych wojskowo przez Wehrmacht i Armię Czerwoną terenach Polski mieszkańcy obu okupowanych części państwa polskiego poddani zostali represjom przez okupantów.

Do Rzeszy bezpośrednio zostały wcielone: województwo pomorskie, śląskie, poznańskie (Kraj Warty), łódzkie z Łodzią, Suwalszczyzna, północna i zachodnia część Mazowsza oraz zachodnie części województw krakowskiego i kieleckiego.

Z terytorium Rzeczypospolitej pomiędzy linią granicy niemiecko-sowieckiej z 28 września 1939 a określoną w dekrecie wschodnią granicą ziem polskich wcielonych bezpośrednio do Niemiec (określoną jako nowa wschodnia granica Rzeszy) Adolf Hitler utworzył odrębny twór administracyjny podporządkowany Rzeszy – Generalne Gubernatorstwo.

Pozostałe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na wschód od linii granicznej ustalonej na terytorium Polski w układzie pomiędzy III Rzeszą a ZSRR zostało w październiku 1939 anektowane przez ZSRR.[12] Formalną podstawą były pseudoplebiscyty w postaci wyborów w 1939, a następnie aneksja w trybie uchwały Rady Najwyższej ZSRR.

Były to akty prawne równoległe do dwóch dekretów Adolfa Hitlera – (z 8 i 12 października 1939 r.), którymi jednostronnie wcielił zachodnie terytoria Polski do Rzeszy (zobacz: Tereny Rzeczypospolitej Polskiej anektowane przez III Rzeszę), tworząc jednocześnie z centralnych ziem II Rzeczypospolitej Generalne Gubernatorstwo.

Wszystkie powyższe akty prawne, rozporządzające jednostronnie suwerennym i określonym traktatami międzynarodowymi terytorium II Rzeczypospolitej były sprzeczne z ratyfikowaną przez Niemcy i Rosję Konwencją haską IV (1907). Były one w konsekwencji nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej. Wywodziły się z doktryny przyjętej traktatem o granicach i przyjaźni z 28.09.1939 r. wyłącznie przez III Rzeszę i ZSRR o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego z dniem 28 września 1939, po kapitulacji Warszawy jako stolicy Polski.

Po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR (kampania wrześniowa) i okupacji wojennej terytoriów II RP przez obu agresorów legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, uznawaną na arenie międzynarodowej przez cały okres II Wojny Światowej był Rząd RP na uchodźstwie a jako podległa mu administracja w okupowanym kraju – Polskie Państwo Podziemne i jego struktury polityczne i wojskowe (Armia Krajowa).

Osobne artykuły: Kampania wrześniowa, Agresja ZSRR na Polskę 1939, Rząd RP na uchodźstwie, Polskie Państwo Podziemne.

W wyniku postanowień konferencji w Teheranie, konferencji jałtańskiej i konferencji poczdamskiej po zakończeniu II wojny światowej, Rzeczpospolita Polska (od 1952 pod nazwą Polska Rzeczpospolita Ludowa), objęła centralną i zachodnią część terytorium II Rzeczypospolitej, a także przyznane przez mocarstwa Ziemie Odzyskane i stała się prawnomiędzynarodowym sukcesorem II Rzeczypospolitej. Natomiast ziemie na wschód od Bugu, Kresy Wschodnie, czyli województwa wileńskie, nowogrodzkie, poleskie, wołyńskie, lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie, a także część województwa białostockiego, zostały wcielone do ZSRR.

Polska Rzeczpospolita Ludowa[]

Osobny artykuł: Polska Rzeczpospolita Ludowa.

4 stycznia 1944 roku wojska 1 Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej przekroczyły granicę ZSRR z Polską[13] w rejonie Rokitna. W konsekwencji rozpoczętej 22 czerwca 1944 ofensywy białoruskiej (Operacja Bagration) Armia Czerwona wyparła Wehrmacht z terenów Białorusi i wschodnich terenów II Rzeczpospolitej i przewidywane było jej wkroczenie na terytorium Polski na zachód od tzw. Linii Curzona, uznanej przez Wielką Brytanię, USA i ZSRR w tajnym porozumieniu na konferencji w Teheranie za powojenną granicę polsko-sowiecką. ZSRR nie utrzymywał stosunków dyplomatycznych z Rządem RP na uchodźstwie, uznawanym powszechnie za prawnego reprezentanta Polski. Stosunki sowiecko-polskie, zerwane przez ZSRR z chwilą agresji na Polskę 17 września 1939[14], wznowione układem Sikorski-Majski po ataku Niemiec na ZSRR zostały następnie ponownie jednostronnie zerwane przez ZSRR 27 kwietnia 1943 wobec ujawnienia zbrodni katyńskiej i zwrócenia się przez Rząd RP na uchodźstwie do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o przeprowadzenie śledztwa w tej sprawie. Próby mediacji brytyjskiej dla przywrócenia sowiecko-polskich stosunków dyplomatycznych podejmowane w pierwszej połowie 1944 zakończyły się fiaskiem, wobec stanowiska Moskwy, która jako warunek wstępny ich wznowienia stawiała ultymatywne żądania natychmiastowego[15] ustalenia granicy polsko-sowieckiej na tzw. Linii Curzona i zmian personalnych w składzie Rządu RP i dowództwa Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie[16].

W konsekwencji Józef Stalin zadecydował o powołaniu tymczasowego organu władzy wykonawczej w Rzeczpospolitej Polskiej na obszarze wyzwalanym spod okupacji niemieckiej – pomiędzy przesuwającą się linią frontu sowiecko-niemieckiego a Linią CurzonaPolskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN). PKWN został powołany w Moskwie (zob. rząd marionetkowy) i funkcjonował pod polityczną kontrolą Józefa Stalina. Zdominowany był przez komunistów polskich i realizował politykę ZSRR w Polsce. Na powstanie PKWN mieli dominujący wpływ komuniści z Centralnego Biura Komunistów Polskich, jednak ostateczną decyzję o jego powstaniu podjął Józef Stalin. Decyzję o jego utworzeniu podjęto w Moskwie między 18 a 20 lipca 1944[17], a samą nazwę (kopię nazwy działającego od 1943 pod przewodnictwem de Gaulle'a Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego) osobiście zaakceptował Józef Stalin[17], decydując również o składzie osobowym komitetu i podejmując końcową decyzję o utworzeniu PKWN. 22 lipca 1944 roku Radio Moskwa poinformowało, że PKWN powstał w Chełmie (pierwszym mieście polskim na zachód od Linii Curzona zajętym przez Armię Czerwoną w ofensywie białoruskiej (od czerwca 1944). W rzeczywistości pierwsi członkowie PKWN dotarli bezpośrednio z Moskwy do Lublina dopiero 27 lipca 1944.

31 grudnia 1944 przekształcono PKWN w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej z Edwardem Osóbką-Morawskim na czele. Na konferencji jałtańskiej w lutym 1945 roku Wielka Trójka ustaliła że nowy rząd Polski powstanie przez uzupełnienie składu Rządu Tymczasowego (na jego bazie), poprzez wprowadzenie do niego indywidualnych "Polaków z kraju i zagranicy" – całkowicie przemilczano istnienie Rządu RP na emigracji jako podmiotu prawa międzynarodowego. 28 czerwca 1945 po konferencji w Moskwie z udziałem Stanisława Mikołajczyka RTRP przekształcił się w Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, TRJN poprzez wprowadzenie do niego pięciu ministrów związanych z Mikołajczykiem, którzy objęli drugorzędne resorty z wicepremierem i ministrem rolnictwa Stanisławem Mikołajczykiem na czele. Równolegle do konferencji w Moskwie toczył się pokazowy proces szesnastu aresztowanych pod pretekstem rokowań dla wykonania postanowień jałtańskich przywódców Polskiego Państwa Podziemnego.

6 lipca 1945 dotychczasowi sojusznicy Rzeczypospolitej, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone wycofali uznanie dyplomatyczne Rządu RP na uchodźstwie, uznając powołanie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej z udziałem Stanisława Mikołajczyka za wykonanie postanowień konferencji jałtańskiej w kwestii powołania rządu polskiego uznawanego przez wszystkie państwa tzw. Wielkiej Trójki (Wielką Brytanię, USA i ZSRR).

Osobne artykuły: Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, Proces szesnastu, Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej.

Wyniki wyborów w styczniu 1947 roku w Polsce, które zgodnie z postanowieniami konferencji jałtańskiej miały stanowić legitymizację władzy w Polsce (do "demokratycznych wyborów" rządzić miał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej powołany w trakcie konferencji moskiewskiej w czerwcu 1945 roku pod nadzorem trzech mocarstw koalicji antyhitlerowskiej – Wielkiej Brytanii, USA i ZSRR) zostały sfałszowane przez aparat policyjny (Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego) podporządkowany PPR, przy bezpośrednim udziale funkcjonariuszy NKWD. Ogłoszony w ten sposób "zwycięski" wynik wyborczy tzw. Bloku Demokratycznego (złożonego z PPR, koncesjonowanego PPS i satelickich wobec PPR ugrupowań) wobec opozycyjnego PSL był formalną legitymizacją władzy PPR i jej spadkobierców w Polsce w świetle prawa międzynarodowego. Wyniki sfałszowanych wyborów nie zostały bowiem zakwestionowane przez Wielką Brytanię i USA, gwarantów porozumienia jałtańskiego. Były premier RP, wicepremier TRJN i prezes PSL Stanisław Mikołajczyk został, wobec groźby aresztowania, zmuszony do ucieczki za granicę.

Polska stała się w konsekwencji państwem zależnym od ZSRR, ale dysponującym ograniczoną suwerennością, o ustroju niedemokratycznym, który z czasem przybrał postać tzw. socjalizmu realnego. Kwestia określenia ustroju PRL jest jednak sporna, oficjalnie było to państwo socjalistyczne, a według Konstytucji, państwo demokracji ludowej; przez przeciwników jednak ustrój ten określany był jako komunizm, aczkolwiek nie osiągnął teoretycznego stadium komunizmu; w Polsce bowiem nie skolektywizowano w pełni rolnictwa, większość ziemi pozostała w rękach prywatnych i zawsze istniały elementy wolności gospodarczej, podczas gdy w wielu innych krajach zakazano na przykład prywatnego handlu detalicznego. Rozwój ekonomiczny utrudniały charakterystyczne cechy systemu gospodarczo-politycznego PRL – niesprawny mechanizm sporządzania i realizacji planów, związany z ograniczeniami rozwoju indywidualnej inicjatywy ekonomicznej (spowodowanymi barierami doktrynalnymi), marnotrawny sposób zarządzania, nieracjonalny dobór proporcji i kierunków inwestowania w gospodarce (wynikający z narzuconych priorytetów polityczno-propagandowych, np. nadmierne rozwijanie przemysłu zbrojeniowego kosztem innych gałęzi gospodarki), niewystarczające kwalifikacje kadr kierowniczych i dowolność w stosowaniu doraźnych bodźców gospodarczych[18]. Czynniki te spowodowały iż polska gospodarka, która pod względem wypracowanego PKB do 1960 znajdowała się na poziomie porównywalnym do Hiszpanii czy Grecji[19], stopniowo traciła dynamikę rozwojową i pogłębiała zacofanie gospodarcze (w 1982 PKB Hiszpanii było prawie o 200% wyższe niż w PRL[20]). PowiększObrady Okrągłego Stołu w 1989, podczas których podjęto decyzję o rozpisaniu wolnych wyborów, które utorowały drogę przemianom demokratycznym w Polsce i EuropieW okresie 1989-1991 jako efekt działań politycznych, państwo to uległo przekształceniu w demokratyczną Rzeczpospolitą Polską, określaną jako III Rzeczpospolita. Udział w tym procesie miała elekcja papieża Jana Pawła II i powstanie i działalność ruchu Solidarności.

III Rzeczpospolita[]

Osobny artykuł: III Rzeczpospolita.

Nieformalne określenie państwa polskiego po zasadniczych przemianach politycznych, jakie zaszły po 1989, stosowane do chwili obecnej (2010). Oficjalna nazwa państwa to Rzeczpospolita Polska. Wymową tego określenia jest zerwanie z ustrojem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (tzw. demokracja ludowa) i nawiązanie bezpośrednio do tradycji II Rzeczypospolitej. Symbolem III Rzeczypospolitej jest m.in. przywrócenie w godle Polski orła w koronie. Określenie Trzecia Rzeczpospolita pojawia się w preambule do Konstytucji.

Ustrój polityczny[]

Osobne artykuły: Ustrój polityczny Polski, Ustrój polityczny Polski.

Na podstawie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 Polska jest republiką parlamentarną z systemem parlamentarno-gabinetowym, opierającą się na trójpodziale władzy.

Władza ustawodawcza[]

PowiększSala obrad SejmuWładzę ustawodawczą stanowi dwuizbowy parlament (Sejm – 460 posłów, Senat – 100 senatorów) wybierany w bezpośrednich, powszechnych i tajnych wyborach parlamentarnych na 4-letnią kadencję od dnia pierwszego posiedzenia. Jego głównym zadaniem jest stanowienie prawa poprzez uchwalanie ustaw konstytucyjnych i zwykłych, w tym budżetowej, a także ratyfikowanie umów międzynarodowych. W wyjątkowych przypadkach opisanych w Konstytucji możliwe jest rozwiązanie Sejmu (a jednocześnie Senatu) przed upływem końca kadencji przez głowę państwa lub uchwałę przyjętą większością 2/3 głosów. Jego przedłużenie możliwe jest jedynie w czasie stanu wyjątkowego lub do 3 miesięcy po zakończeniu kadencji.

Organizację Sejmu i Senatu, porządek prac oraz sposób powoływania i działalności ich organów określają regulaminy uchwalone przez każdą z izb.

Sejm i Senat ze swego grona wybierają marszałka i wicemarszałków, którzy tworzą prezydium. Marszałek Sejmu jest najwyższym przedstawicielem izby niższej parlamentu, przewodniczy obradom Sejmu oraz reprezentuje go na zewnątrz. Sejm i Senat powołują również komisje parlamentarne: stałe, które mają za zadanie przygotowywanie projektów w dziedzinie ustawodawstwa i kontroli (obecnie działa ich 39: 25 w Sejmie i 14 w Senacie) oraz nadzwyczajne, powoływane w celu rozpatrzenia konkretnych spraw izby i ulegające rozwiązaniu po wykonaniu zadania. Specjalnym rodzajem komisji nadzwyczajnej jest sejmowa komisja śledcza.

Posłowie i senatorowie mogą tworzyć kluby parlamentarne składające się z co najmniej 15 parlamentarzystów, a posłowie ponadto koła poselskie, dla utworzenia których potrzeba 3 posłów.

Przewodniczący klubów parlamentarnych wraz z członkami prezydium tworzą Konwent Seniorów, organ zapewniający współdziałanie klubów poselskich w sprawach związanych z działalnością i tokiem prac izb w polskim parlamencie.

Posłom i senatorom w okresie sprawowania przez nich mandatu przysługuje immunitet.

Inicjatywa ustawodawcza[]

Prawo inicjatywy ustawodawczej, na mocy art. 118 Konstytucji RP, przysługuje prezydentowi, rządowi, Senatowi, grupie 15 posłów lub komisji sejmowej, a także grupie 100 tys. obywateli. Projekt ustawy trafia do tzw. laski marszałkowskiej. Następnie odbywają się trzy czytania w Sejmie. Ustawę przyjętą przez Sejm rozpatruje Senat, który ma prawo zgłosić do niej poprawki lub ustawę odrzucić (po odrzuceniu ustawa wraca do Sejmu, gdzie bezwzględną większością głosów można odrzucić sprzeciw Senatu). Uchwalona przez Sejm i Senat ustawa trafia następnie do Prezydenta RP, który może w ciągu 21 dni przyjąć i podpisać ją, bądź zgłosić weto i przekazać do ponownego rozpatrzenia Sejmowi (weto prezydenckie może być odrzucone przez izbę niższą parlamentu większością 3/5 głosów w obecności co najmniej 230 posłów) lub wystąpić z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie jej zgodności z Konstytucją. Podpisaną ustawę publikuje się w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.

Władza wykonawcza[]

Organami władzy wykonawczej w Polsce są: Prezydent RP oraz Premier z Radą Ministrów. Prezydent jest wybierany w powszechnych wyborach prezydenckich na 5-letnią kadencję (wygrywa ten kandydat, który otrzyma bezwzględną większość głosów). Może on sprawować tę funkcję maksymalnie przez dwie kadencje.

Według Konstytucji Prezydent jest najwyższym przedstawicielem państwa w stosunkach wewnętrznych i międzynarodowych, pełni rolę zwierzchnika Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, stoi na straży nienaruszalności i niepodzielności terytorium krajowego, czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji. Do jego uprawnień należy, m.in. podpisywanie ustaw przyjętych przez Sejm i Senat, ratyfikowanie umów międzynarodowych, powoływanie sędziów, nadawanie obywatelstwa czy stosowanie prawa łaski.

Organem doradczym Prezydenta RP w sprawach bezpieczeństwa państwa jest Rada Bezpieczeństwa Narodowego. W sprawach szczególnie ważnych dla interesu państwa prezydent może zwołać Radę Gabinetową – wspólne posiedzenie głowy państwa wraz z Radą Ministrów. W pełnieniu funkcji i wykonywaniu obowiązków prezydentowi pomaga Kancelaria Prezydenta RP.

Rada Ministrów, czyli rząd, jest kolegialnym organem władzy wykonawczej. W jego skład wchodzą: prezes Rady Ministrów (premier), wicepremierzy, ministrowie oraz przewodniczący komitetów.

Tryb tworzenia rządu określony jest w Konstytucji RP, w myśl której, prezydent desygnuje Radę Ministrów wraz z prezesem Rady Ministrów. Premier w terminie 14 dni, przedstawia Sejmowi program działania rządu (exposé) z wnioskiem o udzielenie wotum zaufania (poparcia). Sejm uchwala wotum zaufania bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. W przypadku, gdyby rządowi nie udzielono wotum zaufania, Sejm w ciągu kolejnych 14 dni wybiera premiera oraz proponowanych przez niego członków Rady Ministrów wg takich samych reguł głosowania. Prezydent RP powołuje tak wybrany rząd i odbiera przysięgę od jego członków. Na wypadek, gdyby w takim trybie rząd nie został powołany Konstytucja RP przewiduje inne rozwiązanie. Prezydent w terminie 14 dni powołuje Prezesa RM i na jego wniosek członków RM. Sejm w ciągu następnych 14 dni udziela jej wotum zaufania, tym razem większością głosów. W razie nieudzielenia w takim trybie rządowi wotum zaufania, Prezydent RP skraca kadencję Sejmu i zarządza nowe wybory.

Władza sądownicza[]

Organami wymiaru sprawiedliwości w Polsce są: Sąd Najwyższy, sądy powszechne (rejonowe, okręgowe i apelacyjne) oraz sądy szczególne (sądy wojskowe i administracyjne – wojewódzkie sądy administracyjne i Naczelny Sąd Administracyjny). Wespół z Trybunałem Stanu i Trybunałem Konstytucyjnym tworzą niezawisłą władzę sądowniczą.

Podstawą władzy sądowniczej jest wyłącznie prawo, niezależne od innych organów państwowych. Sądy i trybunały wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, wszyscy sędziowie i członkowie trybunałów podlegają wyłącznie Konstytucji RP i ustawom. Sędziowie nie mogą należeć do żadnej partii politycznej ani związków zawodowych (apolityczność). Nie wolno im również prowadzić działalności publicznej sprzecznej z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

Do kompetencji wymiaru sprawiedliwości należy orzekanie w rozpoznawanych sprawach z zakresu prawa karnego, prawa cywilnego i prawa administracyjnego.

Konstytucja[]

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej to najważniejszy akt prawny w Polsce, uchwalony 2 kwietnia 1997 przez Zgromadzenie Narodowe i zatwierdzony w ogólnonarodowym referendum 25 maja 1997. Ogłoszony w Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483, wszedł w życie 17 października 1997. Konstytucja złożona jest z preambuły i 13 rozdziałów, w tym 243 artykuły. Konstytucja określa charakter ustroju państwowego. Ukazuje sposób zorganizowania i działania głównych organów państwa. Definiuje status prawny obywateli i sposób ich wpływania na politykę państwa.

Partie polityczne[]

Osobny artykuł: Partie polityczne Polski.

Status prawny polskich partii politycznych określają: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawa z 27 czerwca 1997, w której zapisana jest pełna definicja partii politycznej, brzmiąca następująco:

Partia polityczna jest dobrowolną organizacją występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej.

Artykuł 13. Konstytucji RP zakazuje istnienia partii odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.

Każda partia, która nie łamie art. 13 Konstytucji, podlega wpisaniu do ewidencji partii politycznych prowadzonej przez Sąd Okręgowy w Warszawie (wniosek musi być poparty przez co najmniej tysiąc pełnoletnich obywateli). Ewidencja partii politycznych jest jawna i dostępna dla każdego. Po wpisaniu do ewidencji partia ma moc prawną i jest objęta ochroną prawną przewidzianą dla dóbr osobistych.

Po wyborach parlamentarnych w 2007 mandaty w polskim Sejmie otrzymały:

  • Platforma Obywatelska RP (41,5%, 209 mandatów) – partia liberalno-konserwatywna,
  • Prawo i Sprawiedliwość (31,1%, 166 mandatów) – partia konserwatywna,
  • Lewica i Demokraci – SLD+SDPL+PD+UP (13,2%, 53 mandaty) – koalicja trzech partii socjaldemokratycznych i jednej socjalliberalnej,
  • Polskie Stronnictwo Ludowe (8,9%, 31 mandatów) – partia ludowa, chrześcijańsko-demokratyczna.
  • Mniejszość Niemiecka (1 mandat, nie musi przekraczać 5% progu wyborczego)

W trakcie kadencji rozkład poszczególnych mandatów i liczba klubów i kół poselskich uległy jednak zmianie[21].

W wyborach w 2007 zaznaczyły się różnice między preferencjami politycznymi różnych regionów. Platforma Obywatelska wygrała we wszystkich okręgach Polski zachodniej, Prawo i Sprawiedliwość zaś we wszystkich okręgach wschodniej Polski z wyłączeniem okręgu warszawskiego, podwarszawskiego, łódzkiego i krakowskiego. PO wygrało także we wszystkich miastach wojewódzkich oprócz Rzeszowa i Kielc. Z kolei LiD był drugą siłą polityczną w wielu powiatach zachodniej Polski, gdzie udało mu się osiągnąć nawet 25%, a w okręgu sosnowieckim, zielonogórskim, legnickim, szczecińskim, bydgoskim i toruńskim uzyskał poparcie między 17 a 21%, uzyskując tylko kilka punktów procentowych mniej niż PiS.

Polityka zagraniczna[]

Osobny artykuł: Polityka zagraniczna Polski.

Cele polityki zagranicznej Polski[]

Podstawowe cele polityki zagranicznej w latach 90. XX wieku pozostawały niezmienne mimo zmian politycznych w parlamencie i rządzie. Były to: członkostwo w NATO oraz Unii Europejskiej, współtworzenie stabilnego systemu bezpieczeństwa europejskiego opartego na współdziałaniu NATO, UZE, OBWE oraz ONZ, utrzymywanie dobrosąsiedzkich stosunków z państwami regionu, działanie na rzecz współpracy regionalnej, zrównoważona polityka wobec Zachodu i Wschodu, popieranie procesów rozbrojeniowych, ochrona tożsamości narodowej i dziedzictwa kulturowego, rozwinięte kontakty z Polonią[22].

W początkach XXI wieku polityka zagraniczna Polski koncentrowała się na czterech priorytetach: osiągnięciu członkostwa w UE, umacnianiu bezpieczeństwa państwa, poprawie stosunków ekonomicznych z zagranicą oraz umacnianie stabilności regionalnej i pozycji Polski w Europie Środkowo-Wschodniej[23].

Minister Radosław Sikorski w exposé 7 maja 2008 sformułował kierunki polskiej polityki zagranicznej w pięciu obszarach[24]:

  • "Polska silna mocą solidarnej Unii Europejskiej" (pełniejsze wykorzystywanie możliwości wynikających z uczestnictwa w UE)
  • "rola Polski w światowym systemie bezpieczeństwa" (bezpieczeństwo energetyczne, dywersyfikacja źródeł i szlaków dostaw surowców, zaangażowanie w działania stabilizacyjne NATO, modernizacja NATO, ulokowanie elementów infrastruktury wojskowej Sojuszu w Polsce, rozszerzenie NATO o Ukrainę i Gruzję)
  • "wzmocnienie wizerunku Polski na świecie"
  • "Polonia" (zwiększenie liczby urzędów konsularnych, reforma polskiego systemu edukacyjnego, która pozwoli obywatelom na stałe mieszkającym za granicą na kontynuację nauki w języku polskim oraz reedukację tych, którzy będą chcieli wrócić, głosowanie korespondencyjne bądź przez Internet)
  • "nowoczesna służba dyplomatyczna"

Prawo wizowe[]

Od grudnia 2007 Polska należy do strefy Schengen, co oznacza, że wiza wjazdowa do Polski ważna jest również na wszystkie kraje strefy.

W ramach zasady wolnego przepływu osób obywatele krajów Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Szwajcarii nie potrzebują wizy na pobyt w Polsce niezależnie od jego długości.

Do 90-dniowego pobytu bez wizy na terenie strefy Schengen upoważnieni są obywatele: Andory, Argentyny, Australii, Brazylii, Brunei, Chile, Chorwacji, Gwatemali, Hondurasu, Hongkongu, Izraela, Japonii, Kanady, Kostaryki, Makau, Malezji, Meksyku, Monako, Nikaragui, Nowej Zelandii, Panamy, Paragwaju, Korei Południowej, Salwadoru, San Marino, Singapuru, Urugwaju, Stanów Zjednoczonych, Watykanu i Wenezueli.

Obywatele Białorusi, Ukrainy i Rosji od 1 października 2003 objęci są obowiązkiem wizowym, co jest następstwem polskiego członkostwa w strukturach UE od 1 maja 2004.

Siły zbrojne[]

Osobny artykuł: Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej.

PowiększJeden z 48 polskich F-16"Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej" to główne określenie wojska polskiego, dzielącego się (2008) na: Wojska Lądowe, Siły Powietrzne, Wojska Specjalne oraz Marynarkę Wojenną. Ich głównym zadaniem jest obrona granic Polski przed atakami z zewnątrz, oraz współpraca z NATO. Polskie SZ liczyły 1 stycznia 2006 137 200 żołnierzy i poborowych w służbie czynnej.

Głównym zadaniem Sił Powietrznych jest prowadzenie operacji mających na celu uzyskanie przewagi w powietrzu i wspieranie oddziałów innych Rodzajów Sił Zbrojnych. Składają się z Wojsk Lotniczych, Wojsk Obrony Przeciwlotniczej i Wojsk Radiotechnicznych. Ich prekursorem były siły powietrzne Błękitnej Armii podczas I wojny światowej. Do 2004 nosiły nazwę: Wojska Lotnicze i Obrony Powietrznej Rzeczypospolitej Polskiej.

Marynarka Wojenna odpowiada za obronę wybrzeża i wód terytorialnych. Pod względem organizacyjnym jest związkiem operacyjnym – flotą. Początek wojenno-morskiej obecności Polski na Bałtyku datuje się na XV wiek, natomiast współczesne polskie siły morskie powstały w 1918 po odzyskaniu niepodległości.

Podział administracyjny[]

Osobny artykuł: Podział administracyjny Polski.

POL location map.svg

lubuskie wielkopolskie kujawsko-pomorskie warmińsko-mazurskie łódzkie podkarpackie mazowieckie lubelskie śląskie małopolskie dolnośląskie opolskie zachodniopomorskie świętokrzyskie podlaskie pomorskie

Od 1 stycznia 1999 obowiązuje trzystopniowy podział administracyjny kraju na

  • 16 województw
składających się w sumie z
  • 379 powiatów
w tym
  • 65 powiatów grodzkich
  • 314 powiatów ziemskich
które składają się w sumie z
  • 2479 gmin
w tym
  • 306 gmin miejskich
  • 587 gmin miejsko-wiejskich
  • 1576 gmin wiejskich

Według stanu z 1 stycznia 2010.

Demografia[]

Osobne artykuły: Ludność Polski, Polacy.

W okresie kształtowania się państwowości Polska obejmowała swym zasięgiem ziemie o powierzchni ponad ćwierć miliona km² z przeszło milionem mieszkańców. Za czasów Kazimierza Wielkiego obszar państwa (około 270 tys. km²) zamieszkiwało ponad 2,5 miliona osób. Unia z Litwą przyniosła radykalny przyrost demograficzny i terytorialny. Za czasów Batorego obszar państwa zbliżył się do 1 miliona km², zaś ludność w końcu XVI wieku prawdopodobnie osiągnęła 9 milionów. W chwili utraty niepodległości wielonarodowościowe państwo liczyło co najmniej 13-14 milionów mieszkańców, przy czym przez cały okres wspólnej państwowości z Litwą znaczną część ludności stanowiły osoby posługujące się innym językiem niż polski (w końcu XVIII wieku było ich ok. 60%). Po odzyskaniu niepodległości w granicach Polski znalazło się kilka milionów osób o innej niż polska narodowości, tak więc Polska przed II wojną światową była krajem wielonarodowościowym, gdzie mniejszości stanowiły powyżej 1/3 ludności. W okresie między 1921 a wybuchem II wojny światowej liczba ludności wzrosła z 27,2 mln do 35,2 mln. Jednak zmiany granic Polski po wojnie oraz przesiedlenia sprawiły, że obecnie Polska jest krajem nieomalże jednolitym etnicznie. Wszystkie mniejszości narodowe łącznie nie przekraczają 3% ludności.


Ludność Polski
Rok Ludność Rok Ludność
1846 11 107 000 1970 32 642 000
1911 22 110 000 1978 35 061 000
1921 27 177 000 1988 37 879 000
1931 32 107 000 1990 38 183 000
1938 34 849 000 1995 38 610 000
1946 23 930 000 2000 38 654 000
1950 25 008 000 2005 38 191 000
1960 29 776 000 2009 38 173 000
Wykres liczby ludności Polski w latach 1946-2008(w tysiącach)
Liczba ludności Polski w latach 1946-2008[25] (w tysiącach)

Po II wojnie światowej w Polsce zanotowano niespotykany nigdzie indziej (poza ZSRR) przyrost naturalny. W latach 50. XX wieku w Polsce przybywało ponad 500 tys. mieszkańców rocznie (tyle osób zamieszkiwało wówczas w Krakowie). Przyczyną tak dużego przyrostu naturalnego był ogromny ubytek ludności w czasie wojny (wg różnych źródeł od 6 do 10 milionów). Kolejny wyż demograficzny przyszedł z początkiem lat 70. oraz na początku lat 80. (zbliżenie się członków rodzin w czasie stanu wojennego). Od końca lat 80. przyrost naturalny drastycznie spadł, by na początku XXI wieku zejść poniżej zera. Obecnie znów notuje się nieznacznie większą liczbę urodzeń, gdyż w okres prokreacji wchodzi wyż demograficzny lat 70. Ponadto od kilku lat obserwuje się prorodzinną politykę państwa ("becikowe", ulgi podatkowe), a także kobiety, które odłożyły rodzicielstwo w latach 90. na rzecz kariery rodzą dzieci. Niemniej jednak z Polski do krajów UE wyemigrowało (wg różnych szacunków) od 500 tysięcy do ponad 2 milionów młodych ludzi, którzy pragną założyć rodziny w nowym miejscu zamieszkania. W ostatnich latach ludność Polski ustabilizowała się na poziomie 38,1 mln osób (w okresie od X 2006 do III 2009 liczba ta wahała się w wąskim przedziale 38,11-38,14 mln[26]). Według prognoz GUS z 2003 roku, liczba ludności w Polsce w 2030 ma wynieść ok. 35,7 mln[27]. W 2008 i 2009 roku nastąpił wzrost liczby urodzeń. W 2008 roku w Polsce urodziło się 413 tys. dzieci, a według jeszcze nie potwierdzonych informacji w 2009 roku 450 tys.[28].

Przyrost naturalny jest zróżnicowany regionalnie. Przyczyniają się do tego konteksty historyczne i społeczne – np. na Górnym Śląsku występuje jedna z najwyższych w kraju dzietność na kobietę, a mimo to ludność tego województwa zmniejsza się. Spowodowane jest to znacznymi migracjami, głównie starszych osób, które w latach 70. przybyły tu do pracy w przemyśle, a teraz na emeryturze wracają w swoje rodzinne strony. Z kolei Warszawa jest najstarszym miastem w Polsce, o ujemnym przyroście naturalnym a mimo to z powodu migracji liczba ludności miasta rośnie.

Obszarami o najwyższym przyroście naturalnym pozostają Małopolska, województwa północne i wschodnie (wyjątkiem jest tutaj województwo podlaskie), a najniższy i ujemny przyrost naturalny odnotowuje się w województwach zachodnich (z wyjątkiem Wielkopolski i Pomorza Zachodniego gdzie przyrost jest dodatni) i centralnych, w szczególności w łódzkim.


Narodowości oraz grupy etniczne[]

Według spisu ludności z 2002 roku struktura narodowości w Polsce przedstawia się następująco:
narodowość (grupa etniczna) liczba %
Polacy 36 658 166 95,63%
Ślązacy

[29]

173 200 0,45%
Niemcy 152 900 0,40%
Białorusini 48 700 0,13%
Ukraińcy 31 000 0,08%
Romowie 12 900 0,03%
Rosjanie 6100 0,01%
Łemkowie 5900 0,01%
Litwini 5800 0,01%
inna narodowość 471 500 1,23%
nieokreślona 774 900 2,03%

PowiększCmentarz tatarski w Kruszynianach. Tatarzy osiedlili się w 18 wioskach na polskich ziemiach królewskich, z łaski Jana III Sobieskiego, otrzymując tytuły szlacheckie bez wymogu przejścia na katolicyzm, niespotykane w Europie w owych czasachPowiększLanckorona, wieś założona prawdopodobnie w XII wieku przez niemieckich kolonistów. Zabytkowa drewniana zabudowa ul. Piłsudskiego, niegdyś typowo polskaPowiększBrama główna byłego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz I w Oświęcimiu.Polacy posługują się językiem polskim zaliczanym do rodziny języków słowiańskich. Dla pewnej części Polaków językiem ojczystym jest blisko z nim spokrewniony język kaszubski. Język polski jest językiem urzędowym Rzeczypospolitej, jakkolwiek prawo gwarantuje mniejszościom narodowym używanie ich własnych języków, zwłaszcza na obszarach, gdzie występują ich większe skupiska. W 21 gminach[30] jako pomocnicze języki urzędowe stosowane są język niemiecki, język kaszubski, język litewski oraz język białoruski (tzw. gminy dwujęzyczne).

W Narodowym Spisie Powszechnym z 2002 r. ponad 96% ankietowanych zadeklarowało narodowość polską, 1,23% (471,5 tys. osób) zadeklarowało przynależność do innej narodowości, natomiast 2,03% ludności (774,9 tys. osób) nie określiło swej przynależności narodowościowej. Najbardziej liczne mniejszości narodowe i etniczne stanowią Ślązacy[29] (173,2 tys.) Niemcy (152,9 tys.), Białorusini (48,7 tys), Ukraińcy (31,0 tys), Romowie (12,9 tys), Rosjanie (6,1 tys.), Łemkowie (5,9 tys.) i Litwini (5,8 tys.).

W Polsce nie obserwuje się masowego napływu imigrantów jak w krajach zachodnich. Niemniej jednak coraz więcej firm sprowadza pracowników zza granicy, szczególnie z Ukrainy, Białorusi oraz Dalekiego Wschodu (Chiny, Wietnam). Zajmują oni lukę na rynku pracy powstałą z powodu nasilonej w ostatnich latach emigracji zarobkowej młodych Polaków. Źródła UE wskazują, że w ciągu najbliższych lat i do Polski ściągać będą imigranci, głównie ze wschodniej Europy. Pojawiają się też, wraz z zagranicznymi firmami otwierającymi fabryki w Polsce, zagraniczni pracownicy średniego i wyższego szczebla kierowniczego wraz z rodzinami, w tym oprócz pochodzących z Europy Zachodniej i Ameryki, także z Azji: Korei Południowej i Japonii.

Statystyki demograficzne[]

(2008)
Liczba ludności 38 518 241
Współczynnik urbanizacji 61,3% (2006)
Ludność według wieku
0 – 14 lat 15,5% (mężczyzn 3 070 176; kobiet 2 906 121)
15 – 64 lat 71,1% (mężczyzn 13 639 012; kobiet 13 761 154)
ponad 64 lata 13,3% (mężczyzn 1 964 429; kobiet 3 177 137)
Średni wiek
W całej populacji 37,3 lat
Mężczyzn 35,4 lat
Kobiet 39,3 lat
Przyrost naturalny 0%
Współczynnik urodzeń 9,94 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 9,94 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji -0,46 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,06 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,05 mężczyzn/kobiet
15 – 64 lat 0,99 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,62 mężczyzn/kobiet
w całej populacji 0,94 mężczyzn/kobiet
Umieralność niemowląt
W całej populacji 7,07 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 7,8 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 6,3 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 75,19 lat
Mężczyzn 71,18 lat
Kobiet 79,44 lat
Rozrodczość 1,26 urodzeń/kobietę
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS 0,03% (2008)
Liczba osób zakażonych HIV/AIDS 11 901 (wrzesień 2008)[31]
Liczba zmarłych na HIV/AIDS 940 (wrzesień 2008)[31]


Miasta Polski[]

Osobne artykuły: Miasta w Polsce, Miasta w Polsce (statystyki), Związek Miast Polskich.


Rozmieszczenie miast w Polsce
Mapa rozmieszczenia miast w Polsce

PowiększWarszawaPowiększKrakówPowiększŁódźPowiększWrocławPowiększPoznańPowiększGdańskPowiększSzczecinWedług danych GUS z 1 stycznia 2009, w Polsce jest 897 miast. Najmniejsze z nich (Wyśmierzyce) liczy 858 mieszkańców, największe zaś (Warszawa) jest niemal 2000 razy większe. Według danych z 2006 do największych polskich aglomeracji należą aglomeracja warszawska (2 943 625 mln mieszkańców)[32], konurbacja śląska (2 226 300 mln[33]) i aglomeracja krakowska (1 449 783 mln)[34].

Poniższa lista przedstawia największe miasta Polski (liczące ponad 100 tys. mieszkańców w czerwcu 2009) 36:


miasto liczba mieszkańców (czerwiec 2009) województwo
1 Herb Warszawy Warszawa 1 711 466 ▲ mazowieckie
2 Herb Krakowa Kraków 754 854 ▲ małopolskie
3 Herb Łodzi Łódź 744 541 ▼ łódzkie
4 Herb Wrocławia Wrocław 632 240 ▲ dolnośląskie
5 Herb Poznania Poznań 556 022 ▼ wielkopolskie
6 Herb Gdańska Gdańsk 455 830 ▲ pomorskie
7 Herb Szczecina Szczecin 406 427 ▼ zachodniopomorskie
8 Herb Bydgoszczy Bydgoszcz 358 029 ▼ kujawsko-pomorskie
9 Herb Lublina Lublin 350 392 ▼ lubelskie
10 Herb Katowic Katowice 308 724 ▼ śląskie
11 Herb Białegostoku Białystok 294 399 ▲ podlaskie
12 Herb Gdyni Gdynia 248 889 ▼ pomorskie
13 Herb Częstochowy Częstochowa 240 027 ▼ śląskie
14 Herb Radomia Radom 223 914 ▼ mazowieckie
15 Herb Sosnowca Sosnowiec 220 450 ▼ śląskie
16 Herb Torunia Toruń 205 934 ▼ kujawsko-pomorskie
17 Herb Kielc Kielce 204 891 ▼ świętokrzyskie
18 Herb Gliwic Gliwice 196 361 ▼ śląskie
19 Herb Zabrza Zabrze 188 122 ▼ śląskie
20 Herb Bytomia Bytom 183 251 ▼ śląskie
21 Herb Olsztyna Olsztyn 176 387 ▲ warmińsko-mazurskie
22 Herb Bielska-Białej Bielsko-Biała 175 513 ▼ śląskie
23 Herb Rzeszowa Rzeszów 172 813 ▲ podkarpackie
24 Herb Rudy Śląskiej Ruda Śląska 143 583 ▼ śląskie
25 Herb Rybnika Rybnik 141 387 ▲ śląskie
26 Herb Tych Tychy 129 527 ▲ śląskie
27 Herb Dąbrowy Górniczej Dąbrowa Górnicza 128 040 ▼ śląskie
28 Herb Płocka Płock 126 675 ▼ mazowieckie
29 Herb Elbląga Elbląg 126 432 ▼ warmińsko-mazurskie
30 Herb Opola Opole 125 992 ▼ opolskie
31 Herb Gorzowa Wielkopolskiego Gorzów Wielkopolski 125 149 ▼ lubuskie
32 Herb Wałbrzycha Wałbrzych 121 919 ▼ dolnośląskie
33 Herb Włocławka Włocławek 117 785 ▼ kujawsko-pomorskie
34 Herb Zielonej Góry Zielona Góra 117 557 lubuskie
35 Herb Tarnowa Tarnów 115 341 ▼ małopolskie
36 Herb Chorzowa Chorzów 113 162 ▼ śląskie
37 Herb Koszalina Koszalin 107 217 ▲ zachodniopomorskie
38 Herb Kalisza Kalisz 106 829 ▼ wielkopolskie
39 Herb Legnicy Legnica 104 393 ▼ dolnośląskie

Wyznania religijne[]

Osobny artykuł: Kościoły i związki wyznaniowe w Polsce.

PowiększKlasztor o. Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie – centrum pielgrzymek w PolsceNajwiększą wspólnotę religijną stanowi Kościół katolicki, do którego należy około 34,21 mln wiernych. W obrządku rzymskokatolickim ochrzczonych jest 34 mln. obywateli RP, co stanowi około 89% populacji. Kościół greckokatolicki liczy 53 tys. wiernych, Kościół ormiańskokatolicki 5 tys., Kościół neounicki 195 osób. Z tradycji katolickiej wywodzi się starokatolicyzm, do którego należy 45 tys. wiernych (Kościół Starokatolicki Mariawitów – 23,7 tys. wiernych, Kościół Polskokatolicki – 19 tys. wiernych, Kościół Katolicki Mariawitów – 2,2 tys. wiernych, Kościół Starokatolicki w RP – 475 wiernych, Polski Narodowy Katolicki Kościół – 450 wiernych, Reformowany Kościół Katolicki – 90 wiernych). Obok starokatolików działalność prowadzą grupy tradycjonalistów katolickich: lefebrystów i sedewakantystów.

Wspólnoty tradycji prawosławnej liczą ponad pół miliona wiernych (Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – 506,8 tys., Wschodni Kościół Staroobrzędowców w RP – 440 osób, Apostolski Kościół Ormiański – ok. 100 osób). W Polsce mieszkają także przedstawiciele Kościoła koptyjskiego.

Do protestantyzmu przyznaje się ponad 150 tysięcy wiernych: Kościół Ewangelicko-Augsburski – 80 tys., Kościół Zielonoświątkowy – 23 tys., Kościół Adwentystów Dnia Siódmego – 9,5 tys., Kościół Chrześcijan Baptystów – 6,5 tys., Wspólnota Kościołów Chrystusowych – 6 tys., Kościół Nowoapostolski w Polsce – 5 tys., Kościół Ewangelicko-Metodystyczny – 4,5 tys., Kościół Ewangelicko-Reformowany – 3,5 tys., Kościół Boży w Chrystusie – 3,5 tys., Kościół Wolnych Chrześcijan – 3 tys., Kościół Chrystusowy w Polsce – 2,4 tys., Kościół Ewangelicznych Chrześcijan – 2,3 tys., oraz Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa – 2 tys.

Wyznania restoracjonistyczne obejmują: Związek Wyznania Świadków Jehowy (127 tys. wiernych), Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego – 2,2 tys., Świecki Ruch Misyjny "Epifania" – 1,7 tys. wiernych oraz Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich (Mormoni) – 1,3 tys. wiernych.

Inne grupy wyznaniowe liczą łącznie ok. 150 tysięcy członków, a największe z nich to Muzułmański Związek Religijny – 5 tys. wiernych, Chrześcijański Kościół Głosicieli Dobrej Nowiny – 5 tys. wiernych. Kilka prawnie zarejestrowanych w MSWiA związków wyznaniowych (jak Rodzimy Kościół Polski lub Zrzeszenie Wiary Rodzimej) ma natomiast źródła w etnicznych, przedchrześcijańskich wierzeniach Słowian. Grupy praktykujących buddystów powstają w Polsce od lat 70. XX wieku, wiele z nich zrzesza obecnie Polska Unia Buddyjska. W roku 1990 zarejestrowano hinduistyczne Międzynarodowe Towarzystwo Świadomości Kryszny. Działają także grupy zwolenników antropozofii i teozofii.

Największe w Polsce międzywyznaniowe organizacje chrześcijańskie to: Polska Rada Ekumeniczna zrzeszająca kościoły protestanckie, starokatolickie i prawosławne oraz Alians Ewangeliczny zrzeszający kościoły, zbory i organizacje związane z ewangelikalnym protestantyzmem.

Według badań CBOS z 2007, 55% Polaków w sprawach wiary stosuje się do zaleceń Kościoła, 39% wierzy na swój sposób, a 6% deklaruje się jako niewierzący, niezdecydowani lub obojętni religijnie[35].

W Polsce praktykuje 40,4% wszystkich wierzących i jest to po Malcie najwyższy wskaźnik w Europie, przy czym w latach osiemdziesiątych praktykowało prawie 55%[[[Wikipedia:Weryfikowalność|potrzebne źródło]]]. Po kilkuletnim wzroście liczby praktykujących, w 2007 nastąpił spadek (z 45,8% w 2006 do 44,2%). Według Rocznika Statystycznego[36] w 2008 roku nastąpił kolejny spadek uczestnictwa w niedzielnych nabożeństwach (z 44,2% do 40,4%)[37]. Lecz w 2009 roku minimalnie wzrosła frekwencja w nabożeństwach niedzielnych do 41,5%, oraz liczba przystępujących do komunii św.[38].

Najbardziej zurbanizowane diecezje rzymskokatolickie są najmniej religijne. W Warszawie, Szczecinie i Łodzi do kościoła uczęszcza regularnie niecałe 20% społeczeństwa; najmniej religijnymi diecezjami są diecezja szczecińsko-kamieńska (26,8%), diecezja łódzka (26,9%) i diecezja koszalińsko-kołobrzeska (27,4%), a najbardziej religijnymi są diecezje południowo-wschodnie: diecezja tarnowska (67,8%), diecezja rzeszowska (63,1%) i diecezja przemyska (59%)[37].

Za członków poszczególnych Kościołów i związków religijnych przyjmuje się zazwyczaj osoby, które w stosunek członkostwa weszły (np. poddane obrzędowi chrztu), nawet jeżeli w okresie późniejszym z niego wystąpiły. Wiarygodne dane statystyczne nie mogą więc zostać sporządzone wyłącznie na podstawie oficjalnej dokumentacji Kościoła. Sprawia to, na przykład, że liczba Polaków bez wyznania prawdopodobnie jest znacznie zaniżona, a wyznawców Kościoła rzymskokatolickiego – znacznie zawyżona.

Geografia[]

Osobny artykuł: Geografia Polski.


000 Polonia harta.PNG

WarszawaKatowicePoznańGliwiceBydgoszczGdańskWrocławKołobrzegSzczecinŚwinoujścieW I E L K O P O L S K A'M A Ł O P O L S K AOdraWisłaRysyAUSTRIASŁOWACJAUKRA- INAN I E M C YBIAŁO- RUŚŚ L Ą S KKrakówRzeszówRadomMorze BałtyckieM A Z O W S Z E''P O M O R Z E'K U J A W YCZECHYLITWAROSJALublinBiałystokGdyniaCzęstochowaŁódźUstkaM A Z U R Y'Raczki ElbląskieBornholm(Obwód kaliningradzki)(DANIA)

Polska zajmuje 9. miejsce w Europie pod względem powierzchni oraz 8. pod względem liczby ludności. Długość granic Polski wynosi 3511 km, w tym 440 km przypada na granicę morską (linia wybrzeża Morza Bałtyckiego, która nie jest linią granicy państwa, wynosi 770 km). Graniczy z następującymi państwami[39]

  • od zachodu z Niemcami (467 km),
  • od południa z Czechami (796 km) i Słowacją (541 km),
  • od wschodu z Ukrainą (535 km) i Białorusią (418 km),
  • od północy z Litwą (104 km) i Rosją (obwód kaliningradzki, 210 km).

Po 1945 dokonano pewnych korekt granic Polski.

W wymiarze północ-południe Polska rozciąga się na długości 649 km, to jest 5° i 50'. Powoduje to różnicę w długości trwania dnia między północną i południową częścią Polski. Latem na północy dzień jest dłuższy o ponad godzinę niż na południu, zimą – odwrotnie. W wymiarze wschód-zachód rozpiętość Polski wynosi 689 km, co w mierze kątowej daje 10° 02'.

Polska leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego, jest to czas słoneczny południka 15° przebiegającego m.in. na zachód od Jeleniej Góry, Zielonej Góry i Gorzowa Wielkopolskiego oraz na wschód od Szczecina.

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów Polski:

  • 49°00' szer. geogr. Nszczyt Opołonek,
  • 54°50' szer. geogr. NJastrzębia Góra[40] w gminie Władysławowo,
  • 14°07' dług. geogr. E – łuk Odry koło Osinowa Dolnego,
  • 24°09' dług. geogr. E – kolano Bugu koło Zosina.

Geometryczny środek Polski znajduje się w Piątku koło Łęczycy. Najstarszy (1775) obliczony geometryczny środek Europy znajduje się w Suchowoli koło Sokółki, w województwie podlaskim. Przez Polskę przebiega również granica pomiędzy kontynentalnym blokiem Europy Wschodniej, a rozczłonkowaną przez morza wewnętrzne Europą Zachodnią.

Rzeki i jeziora[]

Osobne artykuły: Rzeki Polski, Jeziora Polski.

PowiększWisła w KrakowiePowiększSieć hydrograficzna PolskiNajdłuższe rzeki w Polsce to Wisła (o długości 1047 km), Odra (854 km, w granicach Polski 742 km), Warta (808 km), Bug (772 km; w granicach Polski 224 km; odcinek graniczny 363 km), Narew (484 km) i San (443 km).

Największe jeziora w Polsce to Śniardwy (113,8 km²) i Mamry (104 km²) na Mazurach. Są to stosunkowo płytkie jeziora morenowe. Najgłębszym polskim jeziorem jest jezioro Hańcza (108,5 m), nieco bardziej na wschód, na Pojezierzu Wschodniosuwalskim. Są głównie jeziora pochodzenia lodowcowego i są położone przede wszystkim w północnej części kraju, zgrupowane na obszarach zwanych pojezierzami. Na terenie Polski występuje 7081 jezior o powierzchni większej niż 1 ha[41] (ich łączna powierzchnia to 281 377 ha). W stosunku do roku 1954 liczba jezior zmniejszyła się aż o 2215, czyli ponad 11 proc. Spowodowane to było szybkim zanikaniem najmniejszych jezior. Jeziorność Polski wynosi tylko 0,9 proc. powierzchni kraju[42]. Dla porównania w Szwecji jeziora zajmują ponad 8,5 proc. powierzchni, a jezior o powierzchni powyżej 2 akrów (ok. 0,81 ha) jest tam ponad 97,5 tysiąca[43].

Budowa geologiczna[]

PowiększMapa regionów fizycznogeograficznych PolskiNa obszarze Polski stykają się 3 wielkie jednostki tektoniczne:

  1. platforma prekambryjska wschodniej Europy (wschodnia i północno-wschodnia Polska), a więc Niż Wschodnioeuropejski.
  2. platforma paleozoiczna środkowej i zachodniej Europy (Pozaalpejska Europa Środkowa). Spod pokrywy osadowej tej platformy wyłaniają się części górotworów kaledońskich i hercyńskich (Sudety Zachodnie i Wschodnie, Góry Świętokrzyskie).
  3. alpidy (Karpaty z Podkarpaciem).

Ukształtowanie powierzchni[]

PowiększMapa hipsometryczna PolskiPrzeważającą część obszaru kraju zajmują tereny nizinne wschodniej części Niżu Środkowoeuropejskiego, a średnie wzniesienie wynosi 173 m n.p.m. Krainy geograficzne w Polsce ułożone są równoleżnikowo (pasowo) przechodząc od terenów nizinnych na północy i w Polsce centralnej do terenów wyżynnych i górskich na południu. Najwyższym punktem kraju są Rysy – szczyt w Tatrach (2499,1 m n.p.m.), najniżej położonym punktem jest depresja Raczki Elbląskie na Żuławach Wiślanych (–1,8 m n.p.m.)

Klimat[]

PowiększOpad normalnyPolska leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. W wyższych partiach Sudetów i Karpat występuje klimat górski. Latem średnia temperatura to od 17° na wybrzeżu do 19,3° na Dolnym Śląsku i w okolicach Tarnowa. Zimą od około 0° w Świnoujściu, -1° na Nizinie Śląskiej, Ziemi lubuskiej i wybrzeżu, -3° w Warszawie do poniżej -5 stopni na Suwalszczyźnie. Średnia roczna temperatura waha się od ponad 9° w okolicach Wrocławia, Legnicy i Zielonej Góry do około 6° na Suwalszczyźnie. PowiększŚrednia roczna temperaturaOpady roczne wynoszą około 600 mm, najniższe około 500 mm notuje się na Kujawach, co związane jest z położeniem tego obszaru w cieniu opadowym pojezierzy; najwyższe z wyjątkiem gór notuje się na środkowej części wybrzeża i na Wyżynie Śląskiej(około 750–800 mm rocznie).

Okres wegetacyjny trwa przeciętnie od 180-190 dni na północnym wschodzie kraju do 235 dni w okolicach Słubic, Głogowa i Wrocławia.

Liczba dni z pokrywą śnieżną jest zróżnicowana i wzrasta w miarę przesuwania się na wschód. Na Nizinie Szczecińskiej, Ziemi lubuskiej i na Nizinie Śląskiej pokrywa śnieżna zalega przez mniej niż 40 dni w roku, w centrum Polski około 60 dni, a na Suwalszczyźnie przez ponad 100 dni.

Dni gorące, z temperaturą maksymalną powyżej 25 °C, występują od kwietnia do września, czasem także w październiku. Jest ich od około 10-20 na wybrzeżu do ponad 40 na Podkarpaciu i Nizinie Śląskiej. Dni upalnych, z temperaturą maksymalną powyżej 30 °C notuje się od 1 na północy do 8 w okolicach Wrocławia, Tarnowa i Słubic.

Ekstremalne temperatury powietrza zanotowane na terytorium Polski to +40,2° (Prószków k.Opola, 29.VII.1921 r.) i -41,0° (Siedlce, 11.I.1940 r.).

Środowisko naturalne[]

Flora[]

Osobny artykuł: Szata roślinna Polski.

W granicach Polski stwierdzono dotychczas występowanie blisko 3000 rodzimych i trwale zadomowionych taksonów w randze gatunku i podgatunku roślin okrytonasiennych (Magnoliophyta)[44]. Poza tym, występuje na jej obszarze 67 gatunków paprotników (Pteridophyta), 910 gatunków mszaków (Bryophyta), 2000 gatunków zielenic (Chlorophyta), 25 gatunków ramienic i 39 gatunków krasnorostów (Rhodophyta)[45].

Fauna[]

PowiększŻubr – jedno z najbardziej charakterystycznych polskich zwierzątPowiększBocian biały – co roku w Polsce gniazduje 41 tysięcy par ze 160 tysięcy żyjących na świecie[46]: Osobny artykuł: Fauna Polski. Fauna Polski należy do prowincji europejsko-zachodniosyberyjskiej, wchodzącej w skład Palearktyki. Należy ona do średnio zróżnicowanych pod względem gatunkowym i reprezentowana jest przez ok. 33 tys. gatunków zwierząt (są szacunki, które mówią, iż po dokładnej analizie będzie to liczba znacznie wyższa, dochodząca do 47 tys.). Znaczna część spośród tych gatunków występuje (lub występowała – jak żubr) nie tylko w Polsce, ale też innych obszarach Europy.

Na terenie kraju występuje ponad 90 gatunków ssaków[47], 444 gatunki ptaków (z czego ok. 220 gniazdowych), 9 gatunków gadów, 18 – płazów, 119 gatunków ryb (w tym 55 słodkowodnych), 5 gatunków bezżuchwowców, ok. 260 gatunków mięczaków, 25–30 tysięcy gatunków owadów, ok. 1400 gatunków pajęczaków, ok. 240 gatunków pierścienic, 5 – jamochłonów, 8 – gąbek oraz ok. 4 tysięcy gatunków pierwotniaków.

Pod względem występowania gatunków zwierząt Polska dzieli się na 7 krain zoogeograficznych: południowobałtycką, śląską, opolską, kielecką, karpacko-sudecką, krainę Jury polskiej i podalpejską.

Skład gatunkowy polskiej fauny ukształtował się dopiero po ostatnim zlodowaceniu, kiedy to po ustąpieniu lodowców z terenów południowych napłynęły nowe gatunki zwierząt. Także w czasach historycznych zmieniała się lista zwierząt żyjących na terenie kraju: niektóre gatunki przestawały być obecne w faunie Polski (np. tury, tarpany, sobole), inne zaś dołączały do krajowych gatunków, czy to na drodze świadomej introdukcji (np. bażanty, muflony, daniele), czy to w wyniku przypadku (jenoty, piżmaki, ostatnio też szopy pracze, z owadów m.in. stonki).

Większość gatunków obecnie występujących w Polsce stanowią zwierzęta leśne strefy lasów liściastych (jak jelenie, sarny, dziki). W północno-wschodniej części Polski żyją też gatunki typowe dla strefy tajgi, a nawet tundry (np. puszczyki, łosie, zające bielaki), zaś w południowo-wschodniej także gatunki stepowe (susły, żołny i in.). Nieco odmienny od reszty kraju skład gatunkowy ma fauna obszarów górskich (Karpaty, Sudety). Poza gatunkami typowymi dla tego typu środowiska (jak kozica czy świstak) żyją tam też zwierzęta wytępione na pozostałym obszarze kraju (rysie, żbiki i niedźwiedzie). Niektóre z gatunków polskiej fauny są typowymi zwierzętami synantropicznymi (np. szczury i wróble).

Ochrona przyrody[]

PowiększRezerwat przyrody Las Murckowski w Katowicach: Osobny artykuł: Ochrona przyrody w Polsce. W Polsce prowadzi się aktywne działania mające na celu ochronę przyrody. Chociaż pewne działania w zakresie ochrony przyrody można spotkać już w średniowieczu i wiekach późniejszych, to przemyślane i planowe działania oparte na naukowych podstawach podjęto na szerszą skalę dopiero w 2. połowie XX wieku. W 2004 rozpoczęto wprowadzanie w Polsce europejskiej formy ochrony przyrody – obszarów Natura 2000, na których chroni się te elementy przyrody, które są zagrożone w skali Europy. Docelowo takie obszary obejmą prawdopodobnie ok. 15-20% powierzchni kraju.

Niezmiernie ważnym dopełnieniem w systemie ochrony przyrody jest gatunkowa ochrona zwierząt, grzybów i roślin.

Ważnymi osiągnięciami polskiego systemu ochrony przyrody są ochrona bobra, łabędzia, żubra czy też łosia.

Jednak rozwój gospodarczy kraju, a szczególnie ulepszenia jego infrastruktury, często stawały (i nadal stają) w konflikcie z ochroną przyrody. Obecnie, jedną z największych kontrowersji jest kwestia wytyczenia trasy nowej drogi przelotowej Via Baltica.

Zobacz też: Rezerwaty przyrody w Polsce, Parki narodowe w Polsce, Parki krajobrazowe w Polsce, Ogrody zoologiczne w Polsce i Natura 2000.

Gospodarka[]

Osobny artykuł: Gospodarka Polski.

PowiększGiełda Papierów Wartościowych w Warszawie – największa giełda w Europie Środkowo-Wschodniej===Charakterystyka polskiej gospodarki=== Pod względem wielkości PKB, Polska jest szóstą[48] gospodarką Unii Europejskiej i 21. gospodarką świata (w 2007)[49].

Polska jest szybko rozwijającym się krajem w Europie, dochód na głowę mieszkańca wynosił według obliczeń MFW w 2008 nominalnie 14 892 dolarów, a po zmierzeniu parytetem siły nabywczej 17 559 dolarów i wyniósł 57,5% średniej unijnej. Polska jest przez ONZ uznawana za kraj wysoko rozwinięty ze względu na stosunkowo wysoki HDI – wskaźnik, który bierze pod uwagę takie czynniki, jak długość życia, poziom skolaryzacji, poziom alfabetyzacji dorosłych oraz PKB per capita po zmierzeniu parytetem siły nabywczej; wynosił on w 2009 r. 0,880; dając Polsce 41. miejsce na świecie na 177 uwzględnionych państw[50] w 1997 był to wynik 0,801[51]. Pod względem wskaźnika zadowolenia z życia, w którym wzięto pod uwagę subiektywną ocenę służby zdrowia, edukacji itd., Polska znalazła się na 99. miejscu na 178 państw z 196 punktami, najniższy poziom zanotowano w Burundi (100), a najwyższy w Danii (273). Polska gospodarka jest gospodarką mieszaną. Sektor państwowy wytwarza obecnie około 25% PKB (w rękach państwowych pozostaje PKP, KGHM, część akcji PKN Orlen, PGNiG i wielu mniejszych przedsiębiorstw) i jest to poziom porównywalny do takich krajów, jak Francja czy Norwegia. Polska stała się atrakcyjnym miejscem do inwestycji dla firm z całego świata: jest to spowodowane dobrym położeniem geograficznym, wewnętrzną stabilizacją społeczno-ekonomiczną oraz wejściem do UE. Inwestycje zagraniczne w latach 1990-2006 wyniosły ponad 87 mld dolarów. Według Ministerstwa Gospodarki w 2006 była to kwota 10 mld dolarów. W ostatnim czasie powstały w Polsce fabryki monitorów i telewizorów ciekłokrystalicznych oraz komputerów (Sharp, LG, Toshiba, Dell, TPV); powstaje również wiele miejsc pracy w mniejszych ośrodkach wytwórczych zachodnich i krajowych firm. Polska wyprodukowała w 2007 r. 869 536 samochodów, co oznaczało wzrost o 21% względem roku 2006. PowiększGdański Terminal KontenerowyPolska zadłużona jest na około 50% PKB: dla porównania jednak wiele wysoko rozwiniętych krajów ma zadłużenie i deficyt budżetowy o wiele wyższy. Średni dochód na głowę mieszkańca w Polsce po zmierzeniu parytetem siły nabywczej wynosi około 57,5% poziomu "starej" Unii (dane Eurostat[1]). Jeśli uda się utrzymać stały wysoki wzrost gospodarczy, Polska powinna osiągnąć obecny poziom najbiedniejszej spośród krajów "starej Unii" Portugalii za około 2-4 lata, zaś europejskiej czołówki w roku 2025; trudno jednak przewidzieć, na jakim poziomie będą znajdowały się wówczas te kraje. Wzrost PKB per capita w Polsce w latach 1992-2002 należał według OECD do najwyższych na świecie i wyniósł 216% z poziomu 4994 dolarów w 1992 do 10 800 dolarów w 2002[52] według parytetu siły nabywczej.

Głównym partnerem handlowym Polski są kraje Unii Europejskiej i Rosja: na Niemcy przypada 30% polskiego eksportu i importu. Polska ma ujemny bilans w handlu zagranicznym (w 2008 r. deficyt obrotów towarowych wyniósł ponad 16 mld euro[53]).

Największym problemem polskiej gospodarki są niskie płace (przeciętne wynagrodzenie brutto w marcu 2009 wyniosło 3 185,61 zł[26]) oraz emigracja zarobkowa powodująca braki wyspecjalizowanych kadr na rynku krajowym. Wskaźnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi dla Polski 34,9 (dla porównania Szwecja 23, Niemcy 27, Unia Europejska 31 Wielka Brytania 34, USA 45, Brazylia 56,7)[54]. Podatki stanowią 34,5% polskiego PKB z uwzględnieniem ubezpieczeń społecznych (Szwecja 52%, Wielka Brytania 37%, Meksyk 19%); stawki podatku dochodowego od osób fizycznych to 18% i 32%, od osób prawnych (firm) występuje jedna stawka 19%, podstawowa stawka podatku od towarów i usług wynosi 22% (na określone przez ustawy produkty i usługi obowiązują niższe stawki), mniej wpływów dla budżetu generują inne podatki. Pomiędzy regionami występuje bardzo duże zróżnicowanie. Województwo mazowieckie jest na podobnym poziomie co landy wschodnie Niemiec, południowe Włochy i najbiedniejszy region Wielkiej Brytanii – Zachodnia Walia, a także najbiedniejsze regiony Francji, z drugiej strony nie jest nawet w połowie tak bogate jak najbogatszy region Włoch Trydent-Górna Adyga (85,2% średniej unijnej w 2008 r.). Należy jednak pamiętać, że PKB tego województwa wytwarza głównie Warszawa, której PKB per capita po zmierzeniu parytetem siły nabywczej jest na poziomie 38 000 dolarów, co przewyższa dochód w większości krajów UE, ale w porównaniu do innych stolic krajów UE jest sumą stosunkowo małą. Województwo dolnośląskie w 2006 r. pod względem PKB per capita po zmierzeniu parytetem siły nabywczej jest na równi z najbiedniejszymi regionami Hiszpanii, Grecji i Portugalii oraz nieco niższym niż najbiedniejsze regiony Włoch (63,3% średniej unijnej w 2008 r.). Województwa śląskie i wielkopolskie osiągnęły pod względem PKB na mieszkańca osiągnęły około 60% średniej unijnej, województwa pomorskie, łódzkie, zachodniopomorskie, małopolskie i lubuskie przekroczyły około 50% unijnej średniej, a najbiedniejsze województwa ściany wschodniej (lubelskie, podkarpackie) mają PKB na mieszkańca porównywalny z Rumunią i Bułgarią. Według licznych prognoz, około roku 2015 województwo mazowieckie przekroczy 100% średniej unijnej, województwo dolnośląskie, wielkopolskie, małopolskie, śląskie, i pomorskie osiągną z kolei około 75% średniej unijnej.

W 2008 w Polsce wydobyto 84,28 mln t węgla kamiennego, wyprodukowano: 9,73 mln t stali surowej; 154,36 TWh energii elektrycznej, oddano do użytku 165,2 tys. nowych mieszkań[26].

Polskie przedsiębiorstwa[]

W 2008, cztery polskie przedsiębiorstwa – PKN Orlen, PKO BP, Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo i KGHM Polska Miedź – zostały umieszczone na dorocznej liście dwóch tysięcy największych i najprężniejszych spółek giełdowych na świecie magazynu Forbes[55]. Większość polskiego PKB wytwarzają jednak małe i średnie przedsiębiorstwa. PowiększTypowy polski blok z czasów PRL po rewitalizacji===Problemy społeczne=== W Polsce poniżej granicy ubóstwa żyje 17% ludności[56] i 29% dzieci[[[Wikipedia:Weryfikowalność|potrzebne źródło]]]. W większości państw europejskich liczba ta waha się między 6% a 12%. Drugim palącym problemem jest wysoki stopień funkcjonalnego analfabetyzmu, gdyż prawie połowa Polaków nie czyta podstawowych tekstów ze zrozumieniem[[[Wikipedia:Weryfikowalność|potrzebne źródło]]]. (Podobnie jest we Włoszech i Hiszpanii – ok. 45% ludności[[[Wikipedia:Weryfikowalność|potrzebne źródło]]].) Trzecim najpoważniejszym problemem jest krajowa sytuacja mieszkaniowa, gdyż 70% Polaków od 18. do 30. roku życia mieszka z rodzicami ze względu na brak innego zakwaterowania i niemożność opłacenia czynszu[57], podczas gdy średnia unijna wynosi 29%. W Polsce liczba mieszkań na 1000 mieszkańców wynosi 338, podczas gdy w krajach wysokorozwiniętych przekracza ona swobodnie próg 500[58].

Zatrudnienie[]

Struktura zatrudnienia w polskiej gospodarce także odbiega od europejskich standardów, gdyż 14,8% ludności pracuje w rolnictwie, podczas gdy w sąsiednich Niemczech jest to ok. 2-3% ludności, w sektorze usług pracuje 54,5% ludności, podczas gdy w najlepiej rozwiniętych krajach UE jest to ponad 70%, w przemyśle pracuje 30,7% ludności, co nie odbiega od europejskich standardów. W Polsce 58% społeczeństwa w wieku produkcyjnym jest zatrudniona: dla porównania w krajach skandynawskich i Wielkiej Brytanii jest to około 70%. Według OECD, Polacy są drugim na świecie najdłużej pracującym narodem tygodniowo po Koreańczykach.

W związku z lepszym uzbrojeniem pracy gwałtownie wzrasta także wydajność pracy w Polsce[59]. Polska ma także jeden z najniższych w Europie współczynników przynależności do związków zawodowych, wynoszący 14% z przewagą w sektorze państwowym[60], w Irlandii wynosi on 45%[61], a w Szwecji 80%. Bezrobocie wynosi według Eurostat 7,7%, a według GUS 10,8%.

W I kwartale 2009 przeciętne zatrudnienie wyniosło 8,04 mln osób, w tym: przemysł 2,52 mln; handel i naprawy 1,09 mln; transport i magazynowanie 0,48 mln; budownictwo 0,43 mln; informacja i komunikacja 0,16 mln[26].

Innowacyjność polskiej gospodarki[]

Udział inwestycji badawczo-rozwojowych, uważanych za główny miernik innowacyjności danej gospodarki, wynosił w Polsce w 2004 0,58% PKB, podczas gdy średnia unijna wynosiła 1,9%[62]. Chociaż obecnie 2/3 tych wydatków stanowią wydatki państwowe, co jest przeciwieństwem sytuacji w innych krajach wysoko rozwiniętych, to należy zauważyć, że w 1997 roku Polska zajmowała dopiero 18. miejsce na świecie w rankingu krajów redystrybuujących najwięcej procentowo PKB na badania poprzez budżet, a od tamtej pory nawet minimalnie zmniejszono wydatki budżetowe względem PKB. W liczbach bezwzględnych polska gospodarka jest 21. na świecie pod względem finansowania badań. Wynik ten świadczy przede wszystkim o niskiej innowacyjności polskich przedsiębiorstw, gdyż w rankingu przedsiębiorstw wydających najwięcej na świecie na badania zostały uwzględnione tylko dwa polskie przedsiębiorstwa: Telekomunikacja Polska (488. pozycja) oraz KGHM Polska Miedź (864. pozycja), podczas gdy w pierwszej pięćdziesiątce jest osiemnaście firm z UE[63].

Jednostka monetarna: 1 złoty = 100 groszy.


Rok Wzrost PKB Rok Wzrost PKB
1992 1,5% 2001 1,0%
1993 3,8% 2002 1,4%
1994 5,2% 2003 3,8%
1995 7,0% 2004 5,3%
1996 6,0% 2005 3,5%
1997 6,8% 2006 6,2%
1998 4,8% 2007 6,5%
1999 4,1% 2008 5,0%[64]
2000 4,0% 2009 1,7%[65]

Polska w rankingach[]

Osobny artykuł: Polska w rankingach.
  • Wskaźnik Rozwoju Społecznego 2007 (Human Development Index, HDI) – wskaźnik stosowany przez Program Rozwoju Narodów Zjednoczonych: Polska zajęła 37. miejsce na 177 państw, plasując się w grupie krajów wysoko rozwiniętych. Lokaty państw sąsiadujących: Szwecja 6., Niemcy 22., Czechy 32., Słowacja 42., Litwa 43., Białoruś 64., Rosja 67., Ukraina – 76 miejsce.
  • Wskaźnik Jakości Życia 2007 (Quality of Life Index): 43 miejsce na 195 razem z Kostaryką, za Litwą i Islandią, tuż przed RPA i Rumunią[66].
  • Wskaźnik Wolności Gospodarczej 2008 (Index of Economic Freedom, Heritage Foundation i "The Wall Street Journal"): Polska została zakwalifikowana do grupy państw o "w zasadzie bez wolności gospodarczej" i zajęła 83. miejsce na 157 państw[67].
  • Wskaźnik Konkurencyjności Gospodarki
  • 51. miejsce w rankingu 117 państw. Światowe Forum Ekonomiczne: Wzrost o 9 pozycji w stosunku do 2004.[[[Wikipedia:Weryfikowalność|potrzebne źródło]]]
  • 44. miejsce w rankingu 57 gospodarek (państw i regionów), za Filipinami a przed Węgrami. IMD International:[68].
  • Wskaźnik Percepcji Korupcji 2008 (Corruption Perceptions Index 2008, Transparency International): 58 miejsce razem z Litwą i Turcją na 180 krajów[69].
  • Wskaźnik Zaufania Inwestorów Zagranicznych 2005 (Foreign Direct Investment Confidence Index wg firmy konsultingowej A.T. Kearney): 5. miejsce[70].
  • Wskaźnik Globalizacji, obrazujący stopień integracji państw i społeczeństw ze światem (Globalization Index 2005, A.T. Kearney i Foreign Policy Magazine): 31 miejsce na 62[71].
  • Światowy Wskaźnik Rozwoju Handlu Detalicznego, określający perspektywy rozwoju handlu (Global Retail Development Index, A.T. Kearney), Polska zajmuje 27. miejsce na świecie, za Meksykiem, tuż przed Indonezją[72].
  • Produkt krajowy brutto
  • PKB na 1 mieszkańca (przy zachowaniu parytetu siły nabywczej) wynosi:
  • 16,200 USD[73] (2007); 70 miejsce na świecie wśród niepodległych państw;
  • W strukturze PKB (2006) udział rolnictwa wynosi 4.1%, przemysłu 31.9%, usług 64%[74].
  • Przeciętne wynagrodzenie brutto w sektorze przedsiębiorstw w październiku 2008 wyniosło 3241,81 zł[75].
  • Produkt krajowy brutto na jednego mieszkańca wynosi 57% średniej w Unii Europejskiej[76].
  • Minimalne wynagrodzenie brutto w 2009 roku: 1276 zł.[77]
  • Inflacja w 2004 wyniosła 3.5%, w 2005 2.1%, w 2006 1.0%, w 2007 2.5%, w 2008 4.2%[78].

PowiększStopa bezrobocia wg powiatów – 31 sierpnia 2009PowiększStopa bezrobocia 01.2002-08.2009 w ujęciu miesięcznym. W miesiącach zimowych następuje charakterystyczny sezonowy skok bezrobocia.*Bezrobocie na koniec 2008 wyniosło 9,5%.[79]. Od początku 2004 do końca 2008 następował systematyczny spadek bezrobocia. Na koniec 2004 wynosiło ono 19%; w 2005 – 17,6%, w 2006 14,8%, w 2007 – 11,2%.

  • Ludność poniżej ustawowej granicy ubóstwa (2006): 15,0%[80] (zobacz też: zasięg ubóstwa w Polsce).

Infrastruktura[]

Telekomunikacja[]

Osobny artykuł: Telekomunikacja w Polsce.
  • liczba aktywnych telefonów komórkowych: 44,09 mln (GUS, grudzień 2008)
  • liczba telefonów stacjonarnych: 12,3 mln (GUS, styczeń 2006)

Handel zagraniczny[]

Eksport[]

Eksport w 2007 był szacowany na 144,6 mld $[81] dał 29. miejsce w świecie za Tajlandią i przed Australią. W 2003 Polska była w pierwszej dziesiątce eksporterów[82] takich towarów jak: skóry, futra, soki, przetwory owocowe, owoce mrożone (16,3% światowego eksportu), wyposażenie dystrybucji elektryczności, meble, wyroby drewniane, węgiel drzewny i kamienny, koks (13,5%), złom, silniki spalinowe (10%), żelazne materiały kolejowe, wyposażenie pojazdów szynowych, ceramika, wyroby hutnicze, statki (14,4%), kotły, turbiny, siarka, zużyta odzież.

Pod względem wartości w 2003[83] najwięcej wyeksportowano takich towarów jak: samochody, statki, części samochodowe, silniki spalinowe, meble, kable, odbiorniki telewizyjne, węgiel kamienny, hutnicze wyroby konstrukcyjne, opony.

W 2004 eksportowano głównie maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy – 38,4%, towary przemysłowe (surowcowe) – 23,7%, różne wyroby przemysłowe – 15,2%, żywność i zwierzęta żywe 7,6%, w tym miód – II największy światowy producent oraz I producent pyłku pszczelego;

Import[]

Import w 2007 szacowany był na 160,2 mld $[84] dał 24. miejsce na świecie za Austrią i przed Szwajcarią. Importuje się maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy 38,7%, towary przemysłowe (surowcowe) 21%, chemikalia 14%, paliwa mineralne, smary i materiały pochodne 9,1%, różne wyroby przemysłowe 8,3% (2004). Pod względem wartości w 2003 najwięcej importowano w kolejności takich towarów jak: ropa naftowa, samochody, lekarstwa, gaz ziemny, statki, części samochodowe, maszyny cyfrowe oraz czytniki optyczne itp., kamery telewizyjne z transmiterami radio-telefonicznymi, części do silników samochodowych, inne towary naftowe.

Bilans handlowy[]

Bilans handlowy był w 2007 r. ujemny, deficyt obrotów towarowych według danych NBP wyniósł ponad 12 mld €. W roku 2008 deficyt wzrósł do 16.155 mln €.

Transport[]

Transport kolejowy[]

PowiększDworzec Główny we WrocławiuNajwiększą firmą zajmującą się przewozami kolejowymi jest grupa PKP S.A., w skład której wchodzi wiele spółek m.in.:

  • PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. – odpowiedzialne za infrastrukturę,
  • PKP Cargo S.A. – odpowiedzialne za przewóz towarów,
  • PKP Intercity Sp. z o.o. – obsługujące połączenia "kwalifikowane", tj. pociągi EC, IC, Ex oraz TLK oraz pasażerski ruch międzyregionalny (międzywojewódzkie pociągi pospieszne)[85].

Spółka wydzielona z grupy PKP S.A. będąca obecnie własnością samorządów województw.

  • Przewozy Regionalne Sp. z o.o. – obsługujące pasażerski ruch regionalny,

W województwie mazowieckim pasażerski ruch regionalny realizują Koleje Mazowieckie, Warszawska Kolej Dojazdowa i warszawska Szybka Kolej Miejska. W przeciwieństwie do spółek PKP, są one własnością samorządów.

W Trójmieście i Warszawie istnieją koleje aglomeracyjne poruszające się po torach PLK (SKM).

Istnieje także wielu przewoźników[86] nie powiązanych z PKP, obsługujących głównie transport towarowy.

Kilku przewoźników posiada także licencje na przewozy osób, jednak z firm spoza PKP S.A. takie usługi są świadczone tylko przez operatorów działających na liniach wąskotorowych. Największym operatorem kolei wąskotorowych w Polsce jest Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych z siedzibą w Kaliszu.

  • całkowita długość linii kolejowych: 23 852 km (2004)

Zdecydowana większość infrastruktury kolejowej znajduje się pod zarządem PLK S.A. Za dostęp do niej pobierane są od poszczególnych przewoźników opłaty.

Najważniejsze linie kolejowe to m.in.:

  • E30: granica z Niemcami – Legnica – Wrocław – Katowice – Kraków – granica z Ukrainą;
  • E20: granica z Niemcami – Poznań – Warszawa – granica z Białorusią;
  • E65: granica z Czechami – Katowice – Warszawa – Gdynia.

Transport samochodowy[]

Zobacz też: Polskie tablice rejestracyjne i Polskie drogi (stereotyp).

PowiększDozwolone prędkości na polskich drogachNa koniec 2005 w Polsce było zarejestrowanych 16 mln pojazdów samochodowych, w tym 12 mln samochodów osobowych. W ostatnich latach istnieje coraz większy import tanich używanych samochodów z Europy Zachodniej, co powoduje spadek sprzedaży samochodów nowych (z 632 tys. w 1999 do 235 tys. w 2005) oraz podniesienie wieku samochodów jeżdżących po polskich drogach. 80% transportu po polskich drogach wykonywane jest za pomocą samochodów mających ponad 5 lat[87].

Do 2006 w Polsce było 381 tys. km dróg, w tym 253 tys. km dróg o nawierzchni twardej i 127 tys. km o nawierzchni gruntowej. Do stycznia 2007 oddano do użytku 756 km autostrad w Polsce. Wg stanu na grudzień 2005, długość funkcjonujących dróg oznaczonych jako polskie drogi ekspresowe wynosi 257 km. Do końca 2009 oddano do użytku 916 km autostrad (300 km jest w budowie) i 606 km dróg ekspresowych

Według raportu NIK 161/2005 z kontroli funkcjonowania transportu drogowego i kolejowego w latach 1990-2004[88].

  • 8% polskich dróg krajowych spełnia wymogi UE dotyczące standardów naciskowych (115 kN/oś),
  • 16,1% dróg posiada pęknięcia nawierzchni,
  • 15,8% dróg posiada nierówną nawierzchnię,
  • 36,8% dróg posiada koleiny,
  • 21,5% dróg ma złe właściwości przeciwpoślizgowe,
  • na 100 wypadków w Polsce przypada 11 zabitych (dla porównania w UE na 100 wypadków jest 3 zabitych).
  • w związku z powierzeniem Polsce organizacji Mistrzostw Europy, ma powstać 960 km autostrad i 2,7 tys. km dróg ekspresowych.


Zmiany w sieci dróg publicznych i w ich obciążeniu[87][88]
Wyszczególnienie 1990 1995 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2007
Drogi publiczne o twardej nawierzchni (w tys. km): 218,4 237,1 249,8 248,3 250,3 248,8 252,3 253,7 258,9
Autostrady (w km): 212 246 358 337 405 405 552 552 663
Liczba zarejestrowanych samochodów (tys. szt.): 9041 11186 14106 14724 15525 15899 16701 16815 19035
– samochodów ciężarowych (tys. szt.): 1045 1354 1879 1979 2163 2313 2392 2304 2345

Najważniejsze drogi prowadzą:

  • z Jakuszyc na granicy polsko-czeskiej przez Zieloną Górę, Gorzów Wielkopolski i Szczecin na przeprawę promową ze Świnoujścia do Ystad w Szwecji (E65DK3/S3)
  • z granicy polsko-niemieckiej w Świecku przez Poznań i Warszawę do granicy z Białorusią w Terespolu i dalej do Mińska i Moskwy (E30DK2/A2)
  • z granicy polsko-niemieckiej w Zgorzelcu przez Wrocław, Opole, Gliwice, Katowice, Kraków, Tarnów i Rzeszów do granicy ukraińskiej w Medyce i dalej do Kijowa (E40DK4/A4).

Ponadto na terenie Polski budowane są odcinki następujących dróg europejskich:

  • trasa E75 z granicy polsko-czeskiej w Cieszynie przez Bielsko-Białą, Katowice, Toruń i Łódź na przeprawę promową z Gdańska do Helsinek, czyli budowana autostrada A1 oraz
  • E67 (DK8/S8) przebiegająca przez całą Polskę – od granicy z Litwą w Budzisku do granicy czeskiej w Kudowie-Zdroju. Ta 790-kilometrowa (polski odcinek) trasa ma się stać częścią tzw. arterii "Via Baltica" łączącej Finlandię, Estonię, Łotwę i Litwę z Europą Południową i Zachodnią.

Drogi odgrywają duże znaczenie, ponieważ ponad 85% ładunków jest przewożonych ciężarówkami. Oprócz tego przez Polskę porusza się wiele jadących po towary do Europy Zachodniej ciężarówek z krajów wschodniej części kontynentu – Estonii, Białorusi, Litwy, Łotwy, Rosji, Ukrainy, Kazachstanu, Azerbejdżanu, Kirgistanu i innych państw.

Transport wodny[]

Żegluga morska, przybrzeżna i śródlądowa jest w Polsce stosunkowo dobrze rozwinięta. Korzystne warunki przyrodnicze i dostęp do wielu zbiorników wodnych (Morze Bałtyckie, żeglowne rzeki Wisła, Odra, Warta i Noteć, Zalew Szczeciński, Zalew Wiślany i in.) umożliwiają dalszy rozwój żeglugi i żeglarstwa.

Główne porty morskie to port Gdańsk, port Szczecin, port Gdynia, port Świnoujście, port Police i port Kołobrzeg. Do grupy mniejszych portów morskich należą m.in. port Trzebież, port Nowe Warpno, port Wolin, port Kamień Pomorski, port Dziwnów, Port Darłowo, port Mrzeżyno, port Ustka, port Rowy, port Łeba, port Władysławowo, port Hel, port Jastarnia, port Puck, port Kąty Rybackie, port Krynica Morska, port Elbląg, Port Nowa Pasłęka, port Tolkmicko i port Frombork. Przystanie morskie znajdują się m.in. w Międzyzdrojach, Rewalu, Chłopach i Jarosławcu. PowiększOperacja Żagiel w Szczecinie, 2007Część polskich portów ma charakter morsko-rzeczny, np. port Szczecin, port Police, port Stepnica. Większość portów rzecznych jest związana z Odrą (port Gliwice, port w Kędzierzynie-Koźlu, port Malczyce, port w Cigacicach, port w Kostrzynie nad Odrą, port Szczecin, port Police, port Stepnica). Nad Wartą znajduje się port rzeczny w Poznaniu a na Wiśle w Warszawie są trzy porty: Port Czerniakowski, Port Praski i Port Żerański.

W Polsce utrzymywane są połączenia promowe między Świnoujściem a Ystad, Trelleborgiem i Kopenhagą, Kołobrzegiem a Nexø, Gdańskiem a Nynäshamn (Szwecja) oraz Gdynią a Karlskroną. Dodatkowo latem istnieje połączenie promowe między Świnoujściem a Rønne.

Komunikacja lotnicza[]

PowiększWnętrze hali odlotów Terminalu 1 lotniska Okęcie: Osobne artykuły: Polskie porty lotnicze, Polskie lotniska. Polskie linie lotnicze to: PLL LOT, Centralwings, EuroLOT, Jet Air i White Eagle Aviation. Na polskich lotniskach lądują również samoloty linii zagranicznych, m.in.: Aer Lingus, Aerofłot, Aerosvit, Air France, Alitalia, Austrian Airlines, Belavia, Blue1, bmibaby, British Airways, Brussels Airlines, Czech Airlines, easyJet, El Al, Finnair, Germanwings, Iberia, Jet2.com, KLM, Lufthansa, Malév, Norwegian, Ryanair, Scandinavian Airlines System, Swiss International Air Lines, Transavia, Turkish Airlines, Wizz Air i szereg mniejszych.

Główne lotniska pasażerskie, według ilości operacji lotniczych, to: Warszawa (Okęcie), Kraków (Balice), Wrocław (Strachowice), Katowice (Pyrzowice), Gdańsk (Rębiechowo), Poznań (Ławica), Łódź (im. Władysława Reymonta), Rzeszów (Jasionka), Szczecin (Goleniów), Bydgoszcz (Szwederowo) i Zielona Góra (Babimost). Oprócz nich istnieje wiele innych lotnisk należących do aeroklubów.

Sieć połączeń lotniczych w Polsce nie jest rozbudowana; większość połączeń nadal odbywa się za pośrednictwem portu Okęcie, jednak, od 2007, już większość pasażerów przewożą porty regionalne.

Polskie linie lotnicze posiadają samoloty: British Aerospace Jetstream 32, Saab 340, ATR (42 i 72), Embraer (145, 170, 175) oraz Boeing (737 i 767; PLL LOT złożył zamówienie na 787 Dreamliner).

Komunikacja miejska[]

W Polsce komunikacja miejska składa się głównie z autobusów i tramwajów. W Warszawie funkcjonuje jedna linia metra, a druga linia jest w trakcie realizacji. Szybki tramwaj funkcjonuje w Poznaniu (Poznański Szybki Tramwaj); podobne torowiska są w budowie w Krakowie (Krakowski Szybki Tramwaj), w Szczecinie (Szczeciński Szybki Tramwaj), we Wrocławiu, druga nitka w Poznaniu oraz w Łodzi (Łódzki Tramwaj Regionalny – część najdłuższej w Europie linii tramwajowej). Ponadto w Lublinie, Gdyni i Tychach jeżdżą trolejbusy.

W wielu miastach trwa budowa dróg rowerowych i pieszo-rowerowych. Najbardziej dynamicznie sieć dróg rowerowych rozwija się w dużych miastach (Gdańsk, Kraków, Wrocław, Zielona Góra, Bydgoszcz, Warszawa, Poznań, Szczecin). Drogi rowerowe pojawiają się również w miastach średnich i małych oraz na terenach wiejskich, np. w obrębie aglomeracji szczecińskiej – w Stargardzie Szczecińskim, Świnoujściu, Policach, Koszalinie, Białogardzie, Trzebieży, Pilchowie, Siedlicach, Przecławiu, Warzymicach, Lipniku i Zieleniewie.

Edukacja i nauka[]

Osobne artykuły: System oświaty w Polsce, Szkolnictwo wyższe w Polsce, Nauka w Polsce.

PowiększUniwersytet Jagielloński – Collegium MaiusEdukacja w szkołach publicznych w Polsce jest bezpłatna. Płatne są jedynie studia wyższe niestacjonarne. W Polsce powstała jedna z najstarszych uczelni w Europie, Akademia Krakowska. Po kilku wojnach w XVII w. i na początku XVIII, polska nauka znajdowała się w stagnacji, do czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Powołano wówczas Komisję Edukacji Narodowej, pierwsze ministerstwo edukacji na świecie. W tym czasie odradzało się także polskie piśmiennictwo, przemysł i handel. Dalszy rozwój został stłumiony przez państwa ościenne.

W rankingach PISA polscy uczniowie w 2003 zajęli 24. miejsce w matematyce (na 40), 16. miejsce w czytaniu ze zrozumieniem, 19. miejsce w naukach przyrodniczych i 25. miejsce w rozwiązywaniu problemów[89]. Wyniki te porównywalne są do niemieckich, są nieco gorsze od francuskich i brytyjskich, a we wszystkich dziedzinach nieco lepsze od amerykańskich i znacznie lepsze na przykład od rosyjskich, greckich, włoskich, hiszpańskich i portugalskich; zdecydowanie najgorzej wypadli Brazylijczycy, Turcy i Meksykanie. Polskie wyniki są jednak punktowo znacznie gorsze od najlepszych wyników Finów, Koreańczyków i Holendrów, a w matematyce od wyniku Japończyków, chociaż w czytaniu ze zrozumieniem Polacy uzyskali zbliżone do nich oceny. Obecnie Polska przeznacza 6% swojego PKB na edukację, co nie odbiega od europejskich standardów i jest na równi ze średnią OECD[90].

W rankingu 500 najlepszych uniwersytetów świata ARWA 2009, z Polski zakwalifikowały się dwa: Uniwersytet Jagielloński oraz Uniwersytet Warszawski, obydwa w czwartej setce[91].

Opieka zdrowotna[]

Osobny artykuł: System opieki zdrowotnej w Polsce.

Zgodnie z artykułem 68 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, każdy obywatel Polski ma prawo do ochrony zdrowia. Obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Warunki i zakres udzielania świadczeń określa ustawa. PowiększPlac Zamkowy w Warszawie z Kolumną Zygmunta i Zamkiem Królewskim. W głebi zabudowa Starego Miasta z Archikatedrą Św. Jana i kościołem Św. Marcina==Architektura i sztuki piękne==

Osobny artykuł: Sztuka Polski.

Geneza sztuki Polski sięga pradziejów (neolit). Po chrzcie Polski w 966 r. Polska wchodzi w obszar kultury łacińskiej i powstają pierwsze dzieła sztuki przedromańskiej i romańskiej. Ze względu na zmiany terytorialne trwająca od połowy XIII-do II połowy XVI wieku sztuka gotycka rozwija się nierównomiernie. Od XV wieku zauważa się relacje z kulturami wschodnimi. Od początku XVI stulecia zauważa się zainteresowanie włoskim renesansem, a stulecie później barokiem, który trwa do lat 60. XVIII w. Od XIX wieku w dobie zaborów wzrasta rola artystów pochodzenia krajowego, zarówno okresie Oświecenia, romantyzmu, pozytywizmu i modernizmu. W dwudziestoleciu międzywojennym upowszechniły się m.in. tendencje awangardowe i idea stylu narodowego. Po ostatniej wojnie większość zniszczonych dzieł odbudowano i zrekonstruowano.

Średniowiecze[]

PowiększRomański kościół św. Andrzeja w KrakowiePo chrystianizacji kraju rozpowszechnia się na terenie całej Polski sztuka przedromańska a następnie od początku XII w. romańska która trwa do połowy XIII stulecia. Przykładem sztuki przedromańskiej są relikty katedr w Gnieźnie, Poznaniu i Krakowie, palatia i kaplice centralne m.in. na Ostrowie Lednickim. Cennym dziełem rzemiosła artystycznego są wyroby złotnicze czego przykładem jest czara włocławska. Najstarsze manuskrypty są dziełami importowanymi, m.in. Sakramentarz Tyniecki, Ewangeliarz Emmerański i Ewangeliarz Kruszwicki. Przykładami architektury dojrzałego romanizmu są fragmenty katedry krakowskiej zwanej hermanowską z kryptą Św. Leonarda, pobliski kościół Św. Andrzeja oraz kolegiaty w Tumie i Kruszwicy. Rozwinęła się rzeźba architektoniczna m.in. w Strzelnie (zespół tympanonów fundacyjnych, kolumn z figuralnymi przedstawieniami cnót i przywar), zespół portali i tympanonów z opactwa na Ołbinie. Malarstwo książkowe XII-wieku egzemplifikuje m.in. Biblia Czerwińska. Rzadkim przykładem plastyki jest rytowana posadzka z Wiślicy. Wysoki poziom prezentuje metaloplastyka, w tym wyroby złotnicze (kielichy i pateny z Trzemeszna, Gniezna, Płocka i Kalisza) oraz z brązu (Drzwi Gnieźnieńskie i Drzwi płockie). Z XIII stulecia pochodzą najstarsze insygnia władzy takie jak Szczerbiec miecz sprawiedliwości a następnie koronacyjny królów Polski. Znajdujący się w skarbcu katedry krakowskiej krzyż jest wykonany w XV w. ze starszych o dwa stulecia diademów książęcych. Na szeroką skalę rozwija się sztuka i architektura Cystersów (klasztory w Sulejowie, Wąchocku i Koprzywnicy) oraz zakonów mendykanckich (kościół św. Jakuba w Sandomierzu). PowiększGotycki Kościół św. Jakuba w ToruniuSztukę gotycka na ziemiach polskich cechuje w pewnym sensie brak spójności chronologicznej jak artystycznej, podyktowane było konsekwencjami rozbicia dzielnicowego i niezależności od Królestwa Polskiego Śląska i Pomorza, gdzie gotyk pojawił się najwcześniej. W architekturze dominuje recepcja gotyku redukcyjnego i północnego gotyku ceglanego. Rzadko budowano w całości z kamienia, tenże materiał służył często wyłącznie do dekoracji rzeźbiarskiej. Na wielką skalę rozwija się budownictwo sakralne. Przykładami są kościoły na wrocławskim Ostrowie Tumskim (katedra i kolegiata Św. Krzyża) kościoły NMP i Św. Katarzyny w Krakowie, NMP, Św. Katarzyny i św. Trójcy w Gdańsku, kościół św. Jakuba w Toruniu, katedra w Pelplinie, kolegiata w Wiślicy, ponadto kościoły w Olkuszu, Gosławicach, Kamionnej, Starym Bielsku i wiele innych. Na szeroką skalę wznosi się we wszystkich regionach Polski zamki. Prym wiedzie architektura krzyżacka w Prusach, na Pomorzu i w Warmii (zamki w Malborku, Lidzbarku Warmińskim). Przykładami z innych ziem są zamki w Niedzicy Czersku, Dębnie itp. Architekturę municypalną reprezentuje ratusz we Wrocławiu, zaś mieszkalną zespół kamienic w Toruniu, Krakowie i Stargardzie Szczecińskim. Wiele miast zachowało w różnym stopniu obwarowania z bramami i basztami, m.in. w Szydłowie, Paczkowie, Stargardzie Szczecińskim z Bramą Młyńską, Krakowie z Barbakanem i Bramą Floriańską. PowiększWit Stwosz, Zesłanie Ducha Świętego, fragment Ołtarza MariackiegoWraz z architekturą występują dzieła rzeźby architektonicznej (portale, wsporniki, zworniki sklepień itp.). Do najcenniejszych przykładów zalicza się dekorację zamku malborskiego, kościoła Mariackiego i pobliskiego pałacu przy rynku krakowskim czy kościoła w Strzegomiu. Dziełami rzeźby sepulkralnej są nagrobki Piastów Ślaskich we Wrocławiu, Opolu, Krzeszowie, Henrykowie, Lwówku Śląskim oraz królów Polski w katedrze wawelskiej. Świadectwem XIV-wiecznej mistyki są Pieta z Lubiąża, krucyfiksy z kościoła Bożego Ciała we Wrocławiu, katedry w Kamieniu Pomorskim czy fary w Wągrowcu, figurki jasełkowe klasztoru Klarysek w Krakowie. Powstają liczne figury Madonny z Dzieciątkiem (m.in. zespół wrocławskich Madonn na Lwach, Madonna z klasztoru Karmelitek w Krakowie). Styl piękny egzemplifikują Piękna Madonna z Wrocławia, Madonna z Krużlowej, wrocławski relikwiarz Św. Doroty. Coraz częściej wykonuje się retabula ołtarzowe, najcenniejszymi przykładami są m.in. Ołtarz Mariacki w Krakowie dłuta Wita Stwosza, poliptyk w kościele ŚŚ Stanisława i Wacława w Świdnicy, Tryptyk z Pławna. PowiększOpłakiwanie z Chomranic, ok. 1450 r. Muzeum Diecezjalne w TarnowieMalarstwo gotyckie na ziemiach polskich dzieli się na ścienne (polichromie w Małujowicach, Sielęcinie, kościele Św. Jana w Gnieźnie, kapitularza klasztoru w Lądzie, ruskie malowidła m.in. w kaplicy zamku lubelskiego), witrażowe (Toruń, Chełmno, Kraków) książkowe (Legenda Świętej Jadwigi) i tablicowe. Przykładami są Święta Anna Samotrzecia ze Strzegomia, Opłakiwanie z Chomranic Epitafium Wierzbięty z Branic krakowskie poliptyki Dominikański i Augustiański, dzieła Jana Wielkiego, Poliptyk Jana Jałmużnika ponadto m.in. wrocławski Ołtarz Świętej Barbary, Legenda Świętej Jadwigi, dzieła malarstwa gdańskiego jak Dyptyk Winterfeldów, Duży i Mały Ołtarz Ferberów, Ołtarz Jerozolimski i wiele innych.

Wśród dzieł rzemiosła artystycznego wyróżniają się dzieła złotnicze fundacji Kazimierza Wielkiego, drewniane stalle w Toruniu, Pelplinie i Gdańsku, monstrancje ze Staniatek, Wieliczki, wyroby Marcina Marcińca, w tym relikwiarz Św. Stanisława i berło Akademii Krakowskiej.

Nowożytność[]

PowiększRynek Wielki w Zamościu z ratuszemZa panowanie Jagiellonów Polska przeżywa "złoty wiek". Ostatni władcy tej dynastii Zygmunt I Stary i Zygmunt II August rozpowszechniają w Polsce idee humanistycznego renesansu. Gruntownie został przebudowany Zamek Królewski na Wawelu, który otrzymał bogaty wystrój wnętrz m.in. cykl arrasów, malowane fryzy i dekorację stropów (głowy wawelskie). Przy katedrze krakowskiej wzniesiono kaplicę Zygmuntowską. Zmieniła się częściowo zabudowa mieszkalna m.in. przy ul. Kanoniczej. Renesans upowszechnił się także na terenie Małopolski (dwór obronny w Szymbarku, pałac w Książu Wielkim) i Wielkopolski (Ratusz w Poznaniu). Przykładem renesansowego "miasta idealnego" jest Zamość. Powstają kamienice z podcieniami i attykami (Kazimierz Dolny). Formy renesansowe w miejszym stopniu są powszechne na Śląsku (zamek w Brzegu) i Pomorzu (Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie). W renesansowej rzeźbie zdominowały dzieła sepulkralnej (nagrobki Jana Michałowicza z Urzędowa). Powstają także retabula ołtarzowe (m.in. ołtarza głównego katedry krakowskiej, obecnie w kolegiacie w Bodzentynie). W malarstwie książkowym utrwaliły się formy gotyckie (Kodeks Baltazara Behema, dzieła Stanisława Samostrzelnika), zaś w malarstwie sztalugowym zdominował portret (twórczość Marcina Kobera). Intensywnie rozwinęło się rzemiosło artystyczne – dzieła snycerskie, płatnerskie, złotnicze czego przykładem jest srebrny kur Bractwa Kurkowego.

Od II połowy XVI stulecia powszechny staje się manieryzm, przede wszystkim na Śląsku i Pomorzu, gdzie przejmowano formy charakterystyczne dla architektury Niderlandów. Przykładami są zabytki w Gdańsku takie jak Wielka Zbrojownia, Brama Zielona, Złota Kamienica, Lwi Zamek. Exemplum gratia wrocławskiego manieryzmu jest kamienica Pod Gryfami przy Rynku. Innymi dziełami architektury śląskiego manieryzmu są ratusz w Głogówku oraz dom Wagi Miejskiej w Nysie. Świadectwem sztuki reformacji są ambony w tym kazalnica w kościele Św. Marii Magdaleny. W Małopolsce niderlandzki manieryzm egzemplifikuje ołtarz główny fary w Bieczu, na Rusi zaś kościół Bernardynów we Lwowie. Włoską odmianę manieryzmu reprezentują dzieła rzeźbiarskie Santi Gucciego. Przykładami architektury Małopolski i Rusi są zamek Krzyżtopór zamek w Krasiczynie cerkiew Wołoska we Lwowie itd. PowiększPałac Jana III Sobieskiego w WilanowieBarok w Polsce sięga poczatku XVII stulecia, jego wczesna faza jest ściśle związana z kontrreformacją i panowaniem Wazów. Wzrosła potęga i autorytet duchowieństwa, w miejsce humanizmu lansowano myśli o przemijalności i kruchości ludzkiego życia. Nowym centrum artystycznym staje się nowa stolica, Warszawa gdzie przed zamkiem Królewskim postawiono kolumnę oznaczającą potęgę władzy króla. Świadectwem działalności Jezuitów jest m.in. kościół Św. Piotra i Pawła w Krakowie. Poza ośrodkami miejskimi powstają monumentalne klasztory (m.in. na Bielanach, w Kalwarii Zebrzydowskiej, Czernej). Powstają liczne rezydencje obronne czego przykładem jest pałac Biskupów Krakowskich w Kielcach. W malarstwie wczesnego baroku oprócz obrazów o tematyce religijnej i tradycyjnego portretu staropolskiego upowszechnił się tzw. portret trumienny. Wnętrza kościołów otrzymują bogaty wystrój (m.in. ołtarze w kazimierskich świątyniach Św. Katarzyny i Bożego Ciała, stalle w tymże kościele). PowiększSzymon Czechowicz, Pokłon Trzech KróliPo potopie szwedzkim, który zahamował ruch budowlany następuje dalszy rozwój sztuki barokowej. Apogeum sztuki jest okres panowania Jana III Sobieskiego, dla którego wzniesiono Pałac w Wilanowie. Liczne kościoły powstają na terenie całej Rzeczpospolitej (przebudowa kościoła i klasztoru na Jasnej Górze, Kościół św. Anny w Krakowie, kościół farny w Łowiczu, kościół farny w Poznaniu, kościół Filipinów w Gostyniu, kościół i klasztor Misjonarzy w Siemiatyczach) oraz na Śląsku (kościoły w Nysie) i Warmii (Święta Lipka). Powstają także synagogi (Wielka Synagoga we Włodawie) i cerkwie. Budownictwo świeckie reprezentują pałace (Rydzyna, Nieborów), dwory szlacheckie (Czyżew, Świdnik, Osowiec), liczne kamienice. Na dworze Jana III Sobieskiego działa malarz Jerzy Siemiginowski-Eleuter, w Wielkopolsce tworzy m.in. Szymon Czechowicz, Małopolsce Franciszek Lekszycki, na Pomorzu m.in. Daniel Schultz, Anton Möller, zaś na Śląsku Michael Willmann.

Na XVIII stulecie przypada w Polsce okres późnego baroku i rokoka. Centrum artystycznym rezydujących w Polsce i Saksonii Wettynów jest Warszawa, gdzie przebudowano zamek królewski, wzniesiono Oś Saską ozdobioną rzeźbami Jana Jerzego Plerscha, kościoły przy Krakowskim Przedmieściu. Powstają rezydencje magnackie m.in. w Białymstoku Radzyniu Podlaskim, Szczekocinach. Intensywnie buduje się budowle sakralne (Kościół Pijarów w Chełmie, kościoły w Kaliszu, Wieluniu, Lesznie, Krotoszynie itd.) z bogatym wystrojem wnętrz (kościół Bernardynów w Leżajsku, katedra w Gdańsku-Oliwie itd.).

Najcenniejszymi dziełami późnego baroku na Śląsku są Uniwersytet Wrocławski z Aulą Leopoldina, opactwo Cystersów w Krzeszowie i kościół Św. Jadwigi w Legnickim Polu. Na Wileńszczyźnie działa architekt Jan Krzysztof Glaubitz, na Rusi m.in. Bernard Meretyn i rzeźbiarz Jan Jerzy Pinzel.

XIX -XXI w.[]

PowiększJan Matejko, StańczykStyl Stanisława Augusta łączy późne rokoko z klasycyzmem. Warszawski zamek został rozbudowany o kilka reprezentacyjnych sal. Dominik Merlini wzniósł m.in. Łazienki Królewskie i Królikarnię. Na dworze ostatniego króla Polski działa wedutysta Bernardo Bellotto i preferujący tematykę historyczną Marcello Bacciarelli. Malarstwo późnego rokoka reprezentuje Jan Piotr Norblin. Do ok. 1830 r. powstawały dzieła o formach w pełni klasycyzujących, takie jak np. Teatr Wielki zabudowa Placu Bankowego w Warszawie (Antonio Corazzi), powstają nowe miasta (Kock) i założenia parkowe (Arkadia). Rzeźbę reprezentują dzieła Bertela Thorvaldsena. Działali także artyści krajowi m.in. architekci Jakub Kubicki (Belweder w Warszawie) i palladianista Stanisław Zawadzki (Pałac w Śmiełowie). Malarstwo przełomu XVIII i XIX w. reprezentuje m.in. Zygmunt Vogel.

Romantyzm w Polsce reprezentują malarze Piotr Michałowski Artur Grottger Henryk Rodakowski poruszający wątek narodowo-wyzwoleńczy. W architekturze dominuje historyzm i eklektyzm. Na terenie ziem polskich działał m.in. Karl Friedrich Schinkel, lansujący historyzm wznosząc swoje dzieła w Antoninie, Kołobrzegu czy Krzeszowicach. W II połowie XIX stulecia malarstwo zdominował realizm i realizm historyczny. Codzienność stała się tematem płócien Aleksandra Gierymskiego, wiejski krajobraz i widoki małych miasteczek malował Józef Szermentowski. Czołowym polskim akademistą był Henryk Siemiradzki. W Krakowie i Paryżu działał Jan Matejko. Gros jego oeuvre zajmowała historia Polski; artysta podjął historiozoficzną percepcję przeszłości kraju. Rzeźbę II połowy XIX wieku reprezentują Cyprian Godebski, Teodor Rygier, Pius Weloński, zaś architekturę m.in. Feliks Księżarski. Na Śląsku działał neogotycysta Alexis Langer, lansujący nawrót do średniowiecznej pobożności. Industrializacja sprzyja rozwojowi miast (Łódź, Katowice, Żyrardów) i osiedli robotniczych (Nikiszowiec na Śląsku). Powstają liczne wille i rezydencje fabrykantów. Na przełomie stuleci działa neogotycysta Józef Pius Dziekoński. Motywy francuskiego impresjonizmu przyjęli m.in. Władysław Podkowiński Józef Pankiewicz. PowiększJacek Malczewski, Hamlet polski. Portret Aleksandra WielopolskiegoOkres Młodej Polski sprzyjał twórczości indywidualności. Działali malarze Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Olga Boznańska, Jan Stanisławski, Jacek Malczewski; rzeźbiarz Wacław Szymanowski, architekci Teodor Talowski, Franciszek Mączyński i Stanisław Witkiewicz, który preferował Styl zakopiański. W architekturze przeważają formy secesyjne (zabudowa ul. Piotrkowskiej w łodzi), które wykorzystywano do aranżacji wnętrz (m.in. Dom Lekarski z dekoracją i witrażami Stanisława Wyspiańskiego, Kawiarnia Jama Michalika w Krakowie projektu Karola Frycza). Na szeroką skalę rozwinęło się wzornictwo przemysłowe, sztuka użytkowa preferowana przez m.in. Jana Szczepkowskiego.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w sztuce pojawiły się tendencje awangardowe. Kubizm swobodnie interpretowali w swoich dziełach malarze Zbigniew Pronaszko Władysław Strzemiński Henryk Stażewski, rzeźbiarz Xawery Dunikowski nie rezygnując z figuratywności. Działają grupy artystyczne (m.in. "Ryt" i "Rytm"). Architektura charakteryzowała się swobodną często uproszczoną redakcją form dawnych (dzieła Adolfa Szyszko-Bohusza, Oskara Sosnowskiego) zaś pod koniec lat 20. zdominowały formy czyste, sprzyjające funkcjonalizmowi. Wielkim przedsięwzięciem była budowa Gdyni. Na Śląsku preferowana jest niemiecka awangarda. Wśród dzieł wyróżnia się Hala Stulecia we Wrocławiu, dzieło Maxa Berga. PowiększGustaw Zemła, Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach. W głębi "Spodek"Po zakończeniu II wojny światowej ma miejsce odbudowa zabytków i miast. Wielkimi przedsięwzięciami była odbudowa Poznania, Gdańska i Warszawy ukoronowana restytucją Zamku Królewskiego. W sztukach plastycznych nad socrealizmem zdominowały kierunki awangardowe. W latach 50. działała grupa kolorystów (Jan Cybis, Hanna Rudzka-Cybisowa, Jan Szancenbach). Z późniejszych ugrupowań m.in. Grupa Krakowska, z Tadeuszem Kantorem na czele, Łódź Kaliska i wiele innych. Indywidualistami malarstwa są m.in. Andrzej Wróblewski, Piotr Potworowski, Jan Tarasin, Jerzy Nowosielski, Jerzy Duda-Gracz, Zdzisław Beksiński. Wzrosło znaczenie polskiej grafiki (Mieczysław Wejman) i plakatu (założenie Muzeum Plakatu w Wilanowie, twórczość m.in. Henryka Tomaszewskiego, Waldemara Świerzego, Jana Młodożeńca). Przedstawicielami rzeźby są m.in. Magdalena Abakanowicz, Gustaw Zemła Władysław Hasior. Do upadku komunizmu w architekturze dominowało budownictwo wielkopłytowe. Wyjątkowym przykładem jest katowickie Osiedle Tysiąclecia z charakterystycznymi "Kukurydzami". Powstały także pomysłowe dzieła jak Arka Pana w krakowskich Bieńczycach katowicki Spodek i wiele innych. Po 1989 r. oprócz krajowych architektów (Stanisław Niemczyk), swoje dzieła w Polsce wznieśli m.in. Daniel Libeskind i Norman Foster.

Kultura[]

Osobny artykuł: Kultura polska.

Muzyka[]

[1][2] Wikimedia Commons posiada galerię ilustracji w temacie: Portrety polskich kompozytorów: Osobny artykuł: Muzyka polska. PowiększŁazienkiPałac na WodziePowiększKopalnia soli "Wieliczka"Najczęściej wymieniani polscy kompozytorzy muzyki poważnej to[92]: Fryderyk Chopin, Karol Szymanowski, Krzysztof Penderecki, Zbigniew Preisner, Wojciech Kilar, Ignacy Jan Paderewski, Henryk Wieniawski, Krzysztof Komeda, Andrzej Panufnik, Stanisław Moniuszko, Jan A. P. Kaczmarek, Witold Lutosławski.

Literatura[]

Osobny artykuł: Literatura polska.

[3][4] Wikimedia Commons posiada galerię ilustracji w temacie: Portrety polskich pisarzy i poetówLiteratura średniowieczna w Polsce powstawała pod wpływem krajów zachodnich i chrześcijaństwa. Do końca XII wieku) na terenie kraju literatura rozwijała się wyłącznie w języku łacińskim, była też zazwyczaj anonimowa. W okresie drugim (XII-XIV w.) pojawiły się pierwsze utwory w języku narodowym (Psałterz floriański, Bogurodzica). Utwory literackie pisane po polsku pojawiały się coraz częściej od około 1543 roku, kiedy to większe uznanie zaczęli zdobywać tacy pisarze jak: Mikołaj Rej, Andrzej Frycz Modrzewski, Stanisław Hozjusz. Na polską literaturę barokową (XVII w.) składa się kilka nurtów, m.in. nurt religijny, twórczość Jezuitów. Poezja wyrażała poczucie marności dóbr doczesnych oraz przemijania miłości i szczęścia (Roksolanki Zimorowica). Powstawały także erotyki (J. A. Morsztyn). W literaturze baroku wyodrębnia się również twórczość sowizdrzalską (głównie anonimową), w której dominowała parodia, satyra, groteska i nonsens. Epoka Oświecenia w Polsce rozpoczęła się w pierwszej połowie XVIII w.; duża jej część zajmowała się sprawami obywatelskimi i politycznymi. Twórczość taką uprawiali m.in. Ignacy Krasicki i Adam Naruszewicz. Pisarze ci (podobnie jak Franciszek Bohomolec, Julian Ursyn Niemcewicz i Franciszek Zabłocki) związani byli z klasycyzmem, nawiązującym do twórczości antycznej. Obok niego funkcjonował nurt sentymentalny, w jego ramach tworzyli m.in. Franciszek Karpiński i Franciszek Dionizy Kniaźnin. Najpopularniejszymi gatunkami epoki były: oda, sielanka, bajka i satyra.

Sytuacja utraty niepodległości w 1795 roku wpłynęła w znaczny sposób na literaturę polską epoki romantyzmu, która pełniła odtąd funkcję utrzymywania świadomości narodowej. W okresie porozbiorowym gromadzono podania, legendy i pieśni ludowe (Oskar Kolberg). Sytuację literacką zmienił upadek powstania listopadowego: piśmiennictwo od tamtego momentu podzieliło się na literaturę krajową (powieści historyczne Kraszewskiego, gawędy szlacheckie Rzewuskiego, komedie obyczajowe Fredry) oraz emigracyjną, gdzie powstały ważne dzieła dla polskiej literatury: Mickiewicza Dziady i Pan Tadeusz (który został uznany za epopeję narodową), Słowackiego Kordian, Krasińskiego Nie-Boska komedia. Rok 1864 (upadek powstania styczniowego) uznaje się zazwyczaj za początek pozytywizmu w Polsce. W tym okresie zmieniła się rola przypisywana literaturze. Miała być ona przede wszystkim użyteczna i reagować na aktualne wydarzenia i problemy społeczne. Zmniejszyło się znaczenie poezji (choć wciąż powstawała, tworzyli m.in. Maria Konopnicka, Adam Asnyk), a najwyżej cenionym gatunkiem literackim stała się powieść realistyczna (m.in. Meir Ezofowicz i Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej oraz Lalka Bolesława Prusa) lub tendencyjna (m.in. Kraszewski Dziadunio, Orzeszkowa Pan Graba, Pamiętnik Wacławy). Tworzono również liczną nowelistykę (Konopnicka, Sienkiewicz, Prus), a także powieści historyczne, takie jak: Faraon Prusa oraz Ogniem i mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski, Krzyżacy, Quo vadis Henryka Sienkiewicza.

Kolejna epoka to Młoda Polska, w której programie zwrócono uwagę na ponadprzeciętność artysty. Powstaje hasło "sztuka dla sztuki" oznaczające rezygnację z obywatelskich powinności piśmiennictwa, a położenie nacisku na indywidualizm i jednostkowe przeżycie. Wtedy tworzyli Jan Kasprowicz, Tadeusz Miciński, Leopold Staff, Stanisław Wyspiański, Stefan Żeromski, Stanisław Przybyszewski.

XX wiek[]

Osobne artykuły: Literatura polska – okres międzywojenny, Literatura polska – II wojna światowa, Literatura polska – literatura współczesna.

Polska miała w XX wieku czterech noblistów w dziedzinie literatury: Henryka Sienkiewicza, Władysława Reymonta, Czesława Miłosza i Wisławę Szymborską. Inni ważni pisarze to Witkacy, Bruno Schulz i Witold Gombrowicz, których zalicza się do awangardy; twórca fantastyki naukowej Stanisław Lem, który przewidział w swoich dziełach ogromną liczbę odkryć naukowych, które stały się faktem: biotechnologia, sieć, rzeczywistość wirtualna; reportażysta Ryszard Kapuściński, którego portrety innych kultur i nacji są szeroko cenione i przekładane na inne języki. Inni ważni pisarze to: Zbigniew Herbert, Sławomir Mrożek, Jarosław Iwaszkiewicz, Leopold Tyrmand, Stefan Chwin, Jerzy Prokopiuk, Robert Stiller, Andrzej Waligórski, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Julian Tuwim, Ferdynand Goetel, Piotr Kuncewicz, Paweł Jasienica, Stanisław Jerzy Lec, Tadeusz Boy-Żeleński, Tadeusz Różewicz, Józef Mackiewicz, Andrzej Bobkowski, Zofia Nałkowska, Krzysztof Kamil Baczyński, Stanisław Barańczak, Adam Zagajewski, Tadeusz Konwicki, Stefan Wiechecki, Marcin Świetlicki, Andrzej Stasiuk, Eustachy Rylski i Jerzy Sosnowski.

Film[]

Osobny artykuł: Film polski.

Reżyserzy polscy, których filmy zgłoszone zostały do rywalizacji o Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego: Jerzy Antczak, Sławomir Fabicki, Feliks Falk (2 razy), Robert Gliński, Jerzy Hoffman, Andrzej Jakimowski, Jerzy Kawalerowicz (3 razy), Dorota Kędzierzawska, Krzysztof Kieślowski (3 razy), Jan Jakub Kolski, Andrzej Kotkowski, Kazimierz Kutz (2 razy), Witold Leszczyński, Juliusz Machulski, Czesław Petelski, Magdalena Piekorz, Radosław Piwowarski, Roman Polański, Jerzy Stuhr, Piotr Trzaskalski, Andrzej Wajda (7 razy), Leszek Wosiewicz, Krzysztof Zanussi (4 razy)

Zobacz też: Polskie filmy zgłoszone do rywalizacji o Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego.

Filozofia[]

Pierwszym znanym filozofem polskim był Witelon, właściwy rozwój filozofii polskiej wiąże się jednak dopiero z założeniem Akademii Krakowskiej – jak inne uniwersytety środokowoeuropejskie, uczelnia ta powstała w czasach stopniowego zmierzchu myśli scholastycznej. Najszerzej znani polscy filozofowie średniowieczni uprawiali przede wszystkim filozofię praktyczną, zwłaszcza powiązaną z koncyliaryzmem myśl społeczną i polityczno-religijną: czynił tak już Mateusz z Krakowa, do innych kluczowych reprezentantów tego nurtu należeli Paweł Włodkowic, Jan z Ludziska i Jan Ostroróg. Na gruncie filozofii spekulatywnej uprawiane były wszystkie główne kierunki filozoficzne późnej scholastyki, tj. tomizm, albertyzm i szkotyzm (via antiqua; główni reprezentanci: Jan z Głogowa, Jakub z Gostynina, Jan ze Stobnicy) i nominalizm (via moderna, główni reprezentanci: Jan z Paradyża, Benedykt Hesse).

Najwybitniejszym reprezentantem humanizmu był w XV wieku Grzegorz z Sanoka, do wczesnej recepcji humanizmu w Polsce przyczynił się także Włoch Filip Kallimach. Głównymi reprezentantami myśli humanistycznej, często o raczej publicystyczno-politycznym niż czysto filozoficznym charakterze, byli w Polsce Sebastian Petrycy, Adam Burski, Stanisław Orzechowski, Łukasz Górnicki, Andrzej Frycz Modrzewski. Szeroko znana była myśl ariańska: prace Faustyna Socyna i Szymona Budnego. Znaczące elementy filozoficzne, zwłaszcza w dziedzinie metodologii nauk przyrodniczych, zawierają dzieła Mikołaja Kopernika.

W XVI wieku na uniwersytetach kontynuowano filozofię szkolną, która odrodziła się wraz z przybyciem do polski jezuitów. Głównym ośrodkiem filozofii jezuickiej była Akademia Wileńska – dużą popularność w Europie zyskał podręcznik logiki Marcina Śmigleckiego, a także dzieło Jana Szydłowskiego. W XVII-wiecznej Polsce rozwijała się także filozofia innowiercza, a zwłaszcza ariańska. Jej przedstawicielami byli krytyk Kartezjusza Jan Ludwik Wolzogen oraz Samuel Przypkowski i Andrzej Wiszowaty. Pisma filozoficzne pozostawił też poeta i prozaik barokowy Stanisław Herakliusz Lubomirski.

Od XVII wieku docierały do Polski nowe, antyscholastyczne idee filozoficzne (nazywane philosophia recentiorum), a w czasach saskich pierwsze idee oświeceniowe (Mitzler von Kolof, Kazimierz Narbutt, Antoni Wiśniewski). W czasach stanisławowskich upowszechniła się kultura oświeceniowa na wzór francuski – wśród filozofów najwybitniejszymi byli Jan Śniadecki, Jędrzej Śniadecki, Hugo Kołłątaj i Stanisław Staszic. Filozofia typu oświeceniowego rozwijała się nadal w pierwszych dekadach wieku XIX, zwłaszcza w Wilnie. Do recepcji kantyzmu przyczynił się natomiast zwłaszcza Józef Kalasanty Szaniawski.

Filozofia pierwszej połowy XIX wieku rozwijała się pod przemożnym wpływem idealizmu niemieckiego: głównymi reprezentantami idealizmu w Polsce byli Józef Hoene-Wroński, Bronisław Trentowski, August Cieszkowski i Karol Libelt. Istotne elementy filozoficzne zawierają także utwory Juliusza Słowackiego i Adama Mickiewicza. Główną ideą filozofii polskiej tego okresu był tzw. mesjanizm polski. Druga połowa XIX wieku ma mniejsze znaczenie filozoficzne: tendencje pozytywistyczne reprezentowali Aleksander Świętochowski i Julian Ochorowicz, ważnym myślicielem socjalistycznym był Edward Abramowski. Przełom XIX i XX wieku to recepcja filozofii życia (Nietzschego i Schopenhauera) – reprezentantem aktywizmu i ważnym teoretykiem kultury był w tym okresie Stanisław Brzozowski.

Wiek XX to okres największego rozkwitu filozofii polskiej, szczególnie logiki. Wiązało się to z działalnością szkoły lwowsko-warszawskiej, założonej przez Kazimierza Twardowskiego. Jej reprezentantami byli m.in. Alfred Tarski, Stanisław Leśniewski, Jan Łukasiewicz, Kazimierz Ajdukiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Leon Chwistek, Tadeusz Czeżowski, Izydora Dąmbska. Tarski należy do najwybitniejszych logików współczesnych[93], do jego najwazniejszych osiągnięć należą: definicja prawdy, pojęcie definiowalności, konsekwencji i ω-zupełności. Do głównych osiągnięć Leśniewskiego należą tzw. systemy Leśniewskiego, Łukasiewicza – logiki wielowartościowe, Ajdukiewicza – teoria kategorii semantycznych i inne badania semantyczne, Kotarbińskiego – koncepcja reizmu i rozwój prakseologii. Bliscy szkole lwowsko-warszawskiej byli także socjolog Stanisław Ossowski, współtwórca psychologii polskiej Władysław Witwicki, historyk filozofii i estetyk Władysław Tatarkiewicz, etyk Maria Ossowska. Głównym reprezentantem fenomenologii w Polsce i jednym z czołowych fenomenologów w ogóle był Roman Ingarden. Własny system ontologiczny wypracował Stanisław Ignacy Witkiewicz. Ważnymi filozofami kultury byli Henryk Elzenberg i Marian Zdziechowski. Tomizm i osiągnięcia logiki współczesnej łączyło Koło Krakowskie (Jan Salamucha, Józef Maria Bocheński).

Po II wojnie światowej, mimo trudności politycznych związanych z dominacją filozofii marksistowskiej, filozofia polska nadal się rozwijała, kontynuowali działalność Kotarbiński, Ajdukiewicz, Ingarden i Ossowscy. Do tradycji szkoły lwowsko-warszawskiej nawiązują filozofowie analityczni (Bogusław Wolniewicz, Jan Woleński, Wacław Mejbaum, logik Roman Suszko), rozwija się filozofia katolicka, w tym zwłaszcza neotomizm i personalizm (Mieczysław Krąpiec, Mieczysław Gogacz, Karol Wojtyła, Józef Tischner) oraz wszystkie nurty filozofii XX-wiecznej (Ija Lazari-Pawłowska, Tadeusz Kroński, Leszek Kołakowski, Bronisław Baczko, Marek Siemek, Leszek Nowak, Adam Schaff, Zygmunt Bauman, historyk filozofii Adam Krokiewicz)

Środki masowego przekazu[]

Stacje telewizyjne[]

Osobny artykuł: Polskie stacje telewizyjne.

PowiększBudynek TVP po rozbudowieW Polsce działa dziewięć kanałów publicznej Telewizji Polskiej: TVP 1, TVP 2, TVP Info, TV Polonia, TVP Kultura, TVP Historia, TVP Sport, Белсат TV i TVP HD. Działa także telewizja prywatna: Polsat, TVN, TV 4, TV Puls, Canal+, Tele 5 i Polonia1. Poprzez odbiorniki satelitarne dostępnych jest szereg innych polskojęzycznych kanałów, głównie przez telewizję kablową i platformy cyfrowe: Cyfrowy Polsat, n i Cyfra+.

Stacje radiowe[]

Osobny artykuł: Polskie stacje radiowe.

W domenie przekazu radiowego, działa publiczne Polskie Radio: Jedynka, Dwójka, Trójka, Polskie Radio Euro. Poza publicznym Polskim Radiem, działa radio prywatne: Radio Zet, RMF FM, Radio Maryja, Radio Eska, Planeta FM, RMF MAXXX i inne, a także wiele stacji lokalnych i internetowych.

Prasa[]

Osobny artykuł: Prasa w Polsce.

Według danych Związku Kontroli Dystrybucji Prasy, największy nakład wśród dzienników, które poddały się kontroli nakładu, mają (w kolejności od największego): Fakt, Gazeta Wyborcza, Metro, Super Express, Echo Miasta, Dziennik Gazeta Prawna, Rzeczpospolita, Przegląd Sportowy, Dziennik Zachodni, Gazeta Pomorska, Głos Wielkopolski, Dziennik Polski, Gazeta Podatkowa, Express Ilustrowany, Dziennik Łódzki, Dziennik Bałtycki, Gazeta Lubuska, Głos – Dziennik Pomorza, Gazeta Wrocławska, Echo Dnia[94]

Największe opiniotwórcze czasopisma kraju to[95] Gość Niedzielny, Polityka, Newsweek Polska i Wprost.

Kuchnia[]

PowiększPierogi: Osobne artykuły: Kuchnia polska, Kuchnia polska w średniowieczu. Na kształtowanie się swoistych cech kuchni polskiej miały wpływ przemiany historyczne. Na przestrzeni dziejów kuchnia polska ulegała wpływom i zmianom regionalnym, zwłaszcza, że tereny Rzeczypospolitej Polskiej historycznie zamieszkiwała zmieniająca się mozaika narodów. W efekcie silne są kulinarne wpływy wschodnie (tatarsko-tureckie, wcześniej mongolskie), rusińskie, niemieckie, francuskie, włoskie i żydowskie.

Najpopularniejsze polskie potrawy (wszystkie są popularne także w krajach sąsiednich) to m.in.: pierogi, kasze, kluski, gołąbki, bigos, zupy (kapuśniak, krupnik, barszcz czerwony, żur, rosół, z kwaśnych wiśni), potrawy z kapusty i ziemniaków, pieczywo (chleb żytni, pszenny), ciasta, warzywa, owoce (jabłka, gruszki, rozmaite jagody, porzeczki), ser biały, jak i wszelkiego rodzaju mięsa (głównie wieprzowe, drobiowe i wołowe), rozmaicie przygotowane, oraz w mniejszym stopniu ryby morskie i słodkowodne. Specyficznym polskim deserem są faworki, popularne są też inne wypieki, w tym babka, pierniki czy pączki.

Wśród napojów alkoholowych wódka pędzona ze zbóż i ziemniaków wyparła rozpowszechniony niegdyś miód pitny. Piwo, w Polsce chmielowe, jest napojem tradycyjnym i pospolitym, podczas gdy wino – mniej.

Popularnym napojem jest herbata (zwykle czarna) pita do niedawna głównie w szklankach, często z dodatkiem plasterka cytryny i słodzona cukrem. Herbata przybyła do Polski z Anglii wkrótce po jej ukazaniu się w Zachodniej Europie (za sprawą kupców holenderskich). Jednak jej rozpowszechnienie przypisywane jest zaborcom rosyjskim w XIX wieku. Wówczas do polskich domów trafiły samowary z Rosji, gdzie herbata niezależnie pojawiła się w postaci daru z Chin na dworze carskim, na ok. 50 lat przed jej rozpowszechnieniem w Holandii. Popularna jest także kawa, powszechnie pita w Polsce od XVIII wieku, także przez niższe warstwy społeczne, jak rzemieślnicy czy zamożne chłopstwo[96].

Źródła:
  • Prosper MontaLarousse Librarie, Prosper Montagné, Larousse, Comité gastronomique, Joel Robuchon: Larousse Gastronomique. Paris / Nowy Jork: Clarkson Potter / Larousse, 2001 (oryg. wydanie 1938). ISBN 0609609718, ISBN 978-0-609-60971-2. OCLC 46872358. [dostęp 2009-01-10]. (ang.)
  • Kuchnia polska. W: Kuchnia polska; Liczba przepisów: 11464) [on-line]. Wielki Mistrz P., 2005-07-16. [dostęp 2009-01-10].

Sport[]

Osobny artykuł: Sport w Polsce.

Najpopularniejszym sportem w Polsce jest piłka nożna. 18 kwietnia 2007 prezydent UEFA Michel Platini ogłosił, że Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej w 2012 roku odbędą się w Polsce i na Ukrainie. Polskie miasta-gospodarze meczów tej imprezy to Warszawa, Poznań, Gdańsk i Wrocław. Obecnym mistrzem Polski w piłce nożnej jest Wisła Kraków.

Dużym zainteresowaniem cieszy się również żużel; w tej dyscyplinie m.in. Tomasz Gollob, Jarosław Hampel, Janusz Kołodziej i Wiesław Jaguś odnoszą sukcesy na arenie międzynarodowej. Najbardziej utytułowane kluby żużlowe w Polsce to Unia Leszno, Stal Gorzów, RKM Rybnik, Polonia Bydgoszcz. Popularna jest także siatkówka, po zdobyciu mistrzostwa Europy w 2003 i 2005 przez reprezentację narodową kobiet, tzw. "Złotka", oraz wicemistrzostwa świata w 2006 i mistrzostwa Europy w 2009 przez reprezentację narodową mężczyzn, i koszykówka, choć polskie ligi i reprezentacje w tej dyscyplinie nie stoją na wysokim poziomie. W ostatnim okresie na znaczeniu zyskały skoki narciarskie dzięki sukcesom Adama Małysza, Formuła 1 za sprawą Roberta Kubicy, piłka ręczna ze względu na sukcesy reprezentacji Polski na dwóch kolejnych Mistrzostwach Świata w roku 2007 i 2009, a także pływanie dzięki sukcesom m.in. Otylii Jędrzejczak.

Polacy na świecie[]

Oprócz populacji krajowej, jest to szeroko rozumiana Polonia, oraz rdzenni mieszkańcy terytoriów niegdyś w Rzeczypospolitej Polskiej lub obocznych, znajdującymi się dziś poza granicami kraju. Polacy żyją w dużych liczbach na Litwie, Czechach, Białorusi, Ukrainie, w Rosji (tamże są m.in. historycznie rozproszeni po Syberii, z koncentracją w Jakucji), w Kazachstanie (także dzięki rosyjskim zesłaniom), Gruzji (podobnie), Niemczech, Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, większości krajów Europy Zachodniej i Skandynawii (Polacy są najliczniejszą grupą obcokrajowców na Islandii), w Ameryce Południowej, szczególnie w Brazylii. PowiększJan Paweł II, pierwszy papież-Polak w historii podczas wizyty w Polsce w 1987 rokuPolacy i Polska występują i utrwaleni geograficznie są nawet pojedynczo: anonimowy majtek na polinezyjskiej wyspie (po nim nazwana na atolu Kiritimati: Poland (wieś w Kiribati)), czy pamiętnie w infrastrukturze całych państw, jako kolejowy budowniczy w Andach Peru i Ekwadoru: inżynier Ernest Malinowski. W tym kontekście, kojarzą się prace podróżnika i antropologa Bronisława Malinowskiego na pacyficznych wyspach Melanezji, które później zaowocowały jego teoretycznymi osiągnięciami, m.in. podłożem brytyjskiej antropologii społecznej.

Polacy, legioniści, jako pacyfikujący okupanci napoleońscy, tłumiący w 1801 powstanie murzyńskich niewolników, pozostawili po sobie ślad we wioskach na karaibskiej wyspie Haiti. Podobnie było kilka lat później w Hiszpanii, gdzie jako najeźdźcy, podczas krwawej pacyfikacji Hiszpanii, znaczący udział miała Legia Nadwiślańska.

Niewątpliwie najszerzej znanym Polakiem jest papież Jan Paweł II, który jako pierwszy papież wybrany spoza Włoch od prawie 500 lat, oraz działacz na rzecz człowieka, pojednania międzywyznaniowego oraz rzeczywiście wolnej Polski zaskarbił sobie poważanie w skali światowej, niezależnie od należnej mu w oczach katolików świątobliwości papieskiej.

Inni Polacy znani na świecie to wybitni naukowcy i matematycy: np. fizyk i matematyk Stanisław Ulam, współkonstruktor bomby atomowej z Los Alamos i twórca iteratywnej metody obliczeniowej Monte Carlo, czy fizyk i chemik Maria Skłodowska-Curie, pracująca nad uzyskaniem i zastosowaniem radioaktywności ze swoim francuskim mężem-fizykiem-chemikiem, Pierre'em Curie w Paryżu, czy polski i rosyjski astronom Marian Kowalski, klasyfikujący ruch własny tysięcy gwiazd.

Są to równie wybitni architekci: Wacław Zalewski, twórca liniowo-prętowego zawieszenia dachu Supersamu czy Spodka, profesor emeritus Massachusetts Institute of Technology, czy Maciej Nowicki z żoną Stanisławą, nagradzani przedwojenni rysownicy polskiego plakatu; on: twórca parabolicznej architektury wielkich hal (Paraboleum w Raleigh), niedoszły, zmarły w katastrofie lotniczej projektant miasta Czandigarh, ona: profesor emeritus University of Pennsylvania.

Są to sportowcy: uczący i rozwijający sport w Niemczech mistrz olimpijski z Moskwy w skoku o tyczce Władysław Kozakiewicz, liczni historyczni i aktualni piłkarze, w tym światowej klasy francuski Raymond Kopaszewski, śląscy i polsko-niemieccy Ernest Wilimowski oraz Lukas Podolski.

Są to także artyści: długo stale pracująca/przebywająca zagranicą rzeźbiarka Magdalena Abakanowicz, wokalistki jazzowe Urszula Dudziak i Grażyna Auguścik oraz piosenkarka Violetta Villas, która w latach 60. XX wieku zyskała popularność międzynarodową, głównie w USA, gdzie była pierwszą gwiazdą Casino de Paris w Las Vegas; filmowcy: reżyser Roman Polański, polska reżyser Agnieszka Holland i aktorka kina niemego Pola Negri; aktorka teatralna Helena Modrzejewska, podróżnicy: carski zesłaniec i geograf Jan Czerski, botanik Tomasz Augustynowicz, współczesny polarnik Marek Kamiński; lekarze i działacze społeczni: w międzywojennej Czechosłowacji Jan Buzek, w Polsce jeszcze pod zaborem i w Niemczech Róża Luksemburg.

Polacy na świecie to również rzesze anonimowo pracujących dorobkowo, ostatnimi laty szczególnie w Wielkiej Brytanii, Irlandii, Szwecji, Włoszech, Hiszpanii, Nowej Zelandii. Przez wiele dekad, Polacy emigrowali przeważnie do Stanów Zjednoczonych, Kanady, oraz Australii. W dużej mierze są zasymilowani tamże, nadając w odczuwalnej mierze polskość miejscowej mozaice społecznościowej, podobnie jak kiedyś Polska była mozaiką ludów.

Advertisement